‘जनतां स्वस्फूर्त नालीगु ज्याझ्वः यायेमाः’

#वंशीधर वज्राचार्य

नेपाल संवत् कथं न्हूदँ सतिक थ्यनकि छगू पुलांगु खँ लुमनी । गुगु खँ न्हूदँयात लाक्क च्वये धाये, च्वये फयाच्वनी मखु । न्हूदँ कछलाथ्व पारु पुलावनी, च्वयेगु नं त्वःफी । थथे जूगु नं तःदँ हे दत । ने.सं. ११३९ न्हूदँ हनेगु औपचारिक ज्याझ्व मयाइगु जुल धइगु हुइना भुइना जुजुं येँया न्हूदँ ग्वसाः खलकं दिकेगु क्वःछित ।

उकिया हे लिउलिउ मेमेगु खलः पुचःतय्सं नं मयाइगु धइगु खँ पिहांवल । हुनि खः– पद्मरत्न तुलाधरजु मदुगु । मोबाइल फोनया ख्वाः पतिइ मेपिंसं प्वंकातःगु प्रतिक्रियाया झ्वलय् थम्हं नं थ्व दूरदर्शी ज्या मजुल धकाः छत्वाःचा खँ प्वंका । दँय्दसं न्हूदँ क्यंकुन्हु सुथय् छझाः यल मंगलबजार धुंकाः येँया बसन्तपरय् थ्यनाच्वनी ।

ने.सं. ११३९ न्हूदँ क्यंगु कछलाथ्व पारु कुन्हु गनं वने म्वाःगु जुल । अथेसां सुथसिया ८ः३० जूबलय् मंगलबजाः जुयाः हःखा तक वना । अन लँ सिथय् च्वंगु बारय् न्हूदँया भिंतुना प्वंकातःगु छगू ह्याउँगु तुल प्यनातःगु खन । अनं लिहां वयाः लगंख्यः वनेपाखे स्वयाः वना । न्हापा हौगलय् अथेहे छगू ब्यानर खन । अनं लिहां वयाः मंगः लाय्कुलिइ थ्यन ।

अन कात्ती दबू लिक्क मदुम्ह पद्मरत्न तुलाधरजुया किपा दुगु फ्लेक्स ब्यानरय् श्रद्धाञ्जली प्वंकातःगु खन । उकिया हे लिक्क हाकुगु ब्यानरय् यलय् स्वंगू खलः जानाः ग्वसाः ग्वःगु न्हूदँया ज्याझ्वः दिकूगु सुचं दु । नापसं भिंद्यः देगः थ्यंबलय् नेपालभाषा मंकाः खलः यल, बौद्ध विहार संघ यल व ज्यापु समाज यलं न्हूदँ हनेत मंकाः कथं इनाप यानातःगु फ्लेक्स ब्यानर खन ।

थ्व न्हापा हे तयातःगु धयागु सीकेफु । मेगु छुं गतिविधि मखंसेलिं थःगु छेँ स्वयाः लिहां वया । थःगु त्वाः नःत्वालं लाय्ब्व वनेपाखे नःत्वाः मंकाः खलकं चीधंगु छगू ध्वाखा दयेकातःगु खन । न्हिनसिया ३ ता ति पुल जुइमाः छुं छुं भ्यान गाडिइ न्हूदँया भिंतुना धकाः हालावःपिं दत । थ्व तसकं म्हो हे जक खः । थौंने नं मेगु दँय् पुलांगु खँ च्व हे च्वये धयागु मतिइ तया ।

थुगुसी नेपाल संवत् न्हूदँ ११४० न्ह्यःने थ्यने त्यंगु तःन्हु म्वाःल । थ्वहे झ्वलय् न्हूदँ नाप स्वापु दुगु पुलांगु खँ च्वयाच्वना । थनी पीखुदँ (४६) न्ह्यः ने.सं. १०९२ वि.सं. भाद्र पाखे प्यम्ह पासापिं मुनाः नेपालभाषा सम्बन्धी छुं ज्या यायेत छगू खलः दयेकेमाल धकाः सहलह याना । खँ जुल, थुज्वःगु ज्या यायेत नेपालभाषा व नेपाःया राजनीति बांलाक सिउम्ह व्यक्तित्वयाके छ्याता कायेमाली ।

अबलय् जिपिं प्यम्ह थुकथं खः– बखुंबहाःया सुचित्रमान शाक्य, मंगलबजाःया रमेशनरसिंह अमात्य, नागबहाःया मेघरत्न शाक्य व नःत्वाःया वंशीधर वज्राचार्य । जिमि बिचाः याना– सुयात नापलाये माली ? सुयात नापलाःसा बेस जुइ ?जिगु मनय् लुल, वि.सं. २०२२ या नेपालभाषा आन्दोलनया झ्वलय् निसें थाय्थासय् ज्याझ्वः जुइथाय् साहित्य व विचारत न्यं जुयाच्वनेगु ।

थीथी ज्याझ्वलय् छम्ह नेवाः व्यक्तित्व गुम्हेसिनं नाइक, यइपुक व नुगः क्वाइकथं धाराप्रवाह न्ववाइ । वय्कलं न्ववाइबलय् दबू लिक्क वनाः हे न्यं वनेगु । जितः न्यने यःम्ह उम्ह प्रखर वक्ता खः भाजु माणिकलाल श्रेष्ठ । वय्कलं टेपरेकर्डरय् भरय् यानातःथें गथे नववायेफुगु धयाथें ताइगु । जिं वय्कःया नां कया । पासापिं सहमत जुल । निन्हु लिपा हे नापलाः वनेगु खँ क्वःजित ।

वने कुन्हु जिपिं स्वयां न्यादँ खुदँ ति क्वंयाम्ह सौगःया रविन्द्र वैद्य नं दुथ्यात । येँ थँहिति लिक्क माणिकलालजुया छेँय् सुथसिया ११ ताः जूबलय् थ्यन जुइमाः । लँ सिथय् लाःगु छेँ । मूलुखा चाः । मातनय् थ्यंबलय् तलय् सु दु थें धकाः सःता । सुयागुं लिसः मदु । घण्टी नं मदु । पलख पियां नं सुयागुं हाःसः मदुसेलिं मखुगु न्हि कुन्हु वयेलात धयाथें जिमित ताल ।

न्हूदँया ज्याझ्वः
रचनात्मक व श्रृजनात्मक ज्या जुइगु पाखे युवात न्ह्यचिले फयेकेमाः । सुयागुं स्वार्थं विकृति हयेफइगु पाखे सतर्क जुइमाः ।

कुहांवये धुंकाः व हे छेँ क्वय् च्वंगु पसलय् न्यना । ‘वय्कः ला सोह्रखुट्टे फल्चा लिक्क न्याखा छेँय् च्वनादी ।’जिपिं पकनाज्वः जुयाः वना । झिंखुथां फल्चा (सोह्रखुट्टे) लिक्क तःम्हेसिके न्यनेधुंकाः जक लुल वय्कःया छेँ । छगू कम्पाउण्ड दुने झ्वःलाक्क उथें च्वंगु न्याखा बंगला छेँ जुयाच्वन । वय्कःया छेँय् सःता । छम्हेसिनं लुखा चायेकाः स्वल ।

भचा जायेकाः माणिकलालजु पिहां झाल । जिमिगु तातुना कना । जितः लुमं वय्कःया बंगला छेँया मूलुखा नाप कःसिचा थें च्वंगु चीधंगु लबी । अन हे च्वनाः खँल्हाबल्हा जुल । जिमिसं छसीकथं थःथःगु म्हसीका बिया । वय्कःया न्ह्यसलय् थःपिं छुं नं खलः, पुचः वा राजनीतिक संस्थानाप स्वापू मदुगु खँ कना ।

जिमित छ्याता बीगु झ्वलय् ख्वप, यल व येँय् स्वथासं नेपालभाषाया साहित्यकार, नेपालभाषाया गतिविधि, नेवाःतय्गु राजनीतिक अवस्था व देशया राजनीतिक अवस्था तकं समालोचना याये थें बांलाक कनादिल । पञ्च सरकारं मेगु राजनीतिक पुचः, राजनीतिक ख्यःयापिं जक मखु नेवाःतय्सं दयेकातःगु छुं नं खलः पुचलय् दुथ्याःपिं मनूतय्त गुकथं लित्तुलिना च्वंगु दु धयागु नं ध्वाथुइक कनादिल ।

थुज्वःगु अवस्थाय् जिपिं थें छुं राजनीतिक व छुं मेगु खलः पुचलय् स्वापू मदुपिंसं संस्था वा खलः दयेकाः न्ह्याःवने थाकुइ धकाः वय्कलं छ्याता बियादिल । जितः छु याये छु याये जुल । पासापिंत नं अथे हे जुल खइ । जिमिगु मनोविज्ञान ब्वनादिल जुइमाः, वय्कलं थुज्वःगु छ्याताः बियादिल, गुगु खँ जिमित तसकं यल ।

वय्कलं थथे धयादीगु खः –
‘भाइपिंसं थज्याःगु ज्याझ्वः यायेगु बिचाः या, गुगु ज्याझ्वः स्वतस्फूर्त जनतां नालाकाइगु जुइमा ।’

वय्कःयाथाय् जिपिं ३ घन्टां मल्याक हे च्वन जुइमाः । ई वंगु हे मचाः । वय्कःयात दुनुगलं निसें सुभाय् बियाः जिपिं लिहां वया । लँय् ववं सहलह कथं निगू ज्या यायेगु खँ ब्यात । नेपाल संवत् प्रचार जुइ कथंया ज्या यायेगु ।छगूगु – थःपिं न्याम्हेसिनं थःथःगु त्वालय् नेपाल संवत् १०९३ न्हूदँया भिंतुना बियाः तुल कापः तयेगु ।

निगूगु – थःथःगु त्वालं दँय् छकः पालंपाः नेपाल संवत् न्हूदँया लसताय् नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन यायेगु । दकलय् न्हापां नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन नागबहालय् यायेगु धकाः पासा मेघरत्न उबलय् हे न्ह्यचिल । न्हापांगु दँय् न्याम्हेसिनं थःथःगु त्वालय् न्हापांगु पलाः कथं ने.सं. १०९३ स तुल तयाः न्हूदँया भिंतुना बिइगु ज्या जुल ।

जि थम्हं ह्याउँगु तूल कापतय् छखे अंगे्रेजी व मेखे नेपालभाषां च्वयाः भिंतुनाया तूल नःत्वालय् तया । मेघरत्नं नागबहालय् दुहां वनेथाय् पिने हे तूल तल । सुचित्रमानं कन्या निकेतन स्कुलपाखे बखुंबहालय् वनेपाखे तल । रवीन्द्र वैद्यं नं सौगलय् तलसा रमेशनरसिंहं मंगलय् थौंकन्हय् वासःपसः दुथाय् तल । थथे छक्वलं पाःलाक तयागुलिं यलय् यक्वसिया ध्यान वन ।

जिं स्वदँ तक व हे तूलयात दँ ल्याः छगः जक न्हूधाः यानाः छ्यला । ने.सं. १०९६ निसें वँचुगु कापतय् जवंखवं स्वंगू स्वंगू मिटरति कापः स्वानाः ध्वाखा थें लसी वयेक तया । थुकियात नं प्यदँ तक न्हापा थें न्हूधाः जक यानाः छ्यला । थुथाय् तक यलय् तःथाय् मछि भिंतुना तुल तयेगु ज्या जूगु खनेदत ।

मेघरत्नं नागबहालय् याये धाःगु नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन ने.सं. १०९५ (वि.सं. २०३२) स तःजिक जुल । थ्व दँ जितः यकिन कथं लुमं मजुल । तःदँ निसें क्यानडा च्वनाच्वंम्ह मेघरत्न नाप स्वापू तयेमफुत । जितः लुमं उबलय् जिमिसं भाजु मदनकृष्ण श्रेष्ठयात ब्वनागु खः । उबलय् वय्कः बर्खि । मां खः ला– बौ खः ला मदुगु ।

बर्खि वसतय् हे वय्कलं सम्मेलनय् ब्वति काःगु लुमं । उकिं छुं ला न्ह्यः तिनि वय्कः नापलाःबलय् वय्कःपाखें वि.सं. २०३२ साल खः धकाः यकिन जुल ।) मेगु दँ ने.सं. १०९६ जुइमाः, सुचित्रमानं मेपिं नाप पुचः दयेकाः ने.भा. सम्मेलन यात । थ्व ज्याझ्वःया लागि जि नाप छुं कथं स्वापू मजुल । थुकिं जितः थःगु त्वालय् यायेत ग्वाकल, तर थःगु त्वालय् थज्याःपिं पासापिं साहित्य व थुखे पाखे मन क्वसाःपिं मदु ।

थः याकःचा थें जुसेलिं नःत्वाःया जनविश्वास सफू कुथिया किजापिं दुजःत नाप खँ ब्याका । किजापिं सक्रिय कथं न्ह्यचिल । उपिं खः भरतराज वज्राचार्य, शान्तराज शाक्य, गिरिधर वज्राचार्य, नेमराज शाक्य, तारामान अमात्य, भाइरत्न शाक्य व मेमेपिं ।थःम्हं कयातयागु भाला कथं नःत्वालय् नं नेपालभाषा सम्मेलन जुल, तर न्हूदँया झ्वलय् धाःसा मजुल ।

भचा लिज्यात । धर्मादित्य धर्माचार्य (जगतमान वैद्य)जुयात लुमंकुसें ने.सं. १०९७ बछलागा ४ कुन्हु (वि.सं. २०३४ वैशाख) नःत्वाःया लँ सिथय् जुल । उबलय् जूगु ज्याझ्वलय् हनेबहपिं सिद्धिचरण श्रेष्ठ, सत्यमोहन जोशी, तीर्थलाल नःघःभनी, ज्यानबहादुर नेवाः व डा. बुद्धिधर वज्राचार्य दबुलिइ दी ।

ज्याझ्वयाःया मू पाहाँ ज्यानबहादुर नेवाः नं उलेज्या जूगु नेपालभाषा साहित्य सम्मेलनय् साहित्य ब्वनेत सुनां सुनां ब्वति काल धयागु थःके रेकर्ड मदु । तर जिं थःगु चिनाखँ छपु ब्वनागु दु । उबलय् प्रशासन व प्रहरीपाखें छुं पंगः मजुल, तर प्राकृतिक कथं धाःसा पंगः थनाबिल । छुं भचा ज्याझ्वः दनीबलय् आकाझाकां तसकं वाफय् वयाः व याये थ्व याये मदयेकाबिल ।

ज्याझ्वः पूमवन । जिमिसं क्वःछिनागु निगू ज्या मध्ये न्हूदँया झ्वलय् न्ह्याका वनेगु साहित्य सम्मेलन लिपा गन, गुबलय् जुल ? व गुबलय् दित धयागु थम्हं छुं रेकर्ड तयेमफुत । मेगु नेपाल संवत् न्हूदँया भिंतुना तूल व ध्वाखा तयेगु अप्वः त्वाःत्वालय् खने दयावल । नेपाल संवत् ११०० न्हूदँ क्यने छुं ई न्ह्यः नःत्वालय् न्हापा सिबें बांलाःगु कथं ध्वाखा तयेत किजापिं पुचः न्ह्यचिल ।

थ्वयां न्ह्यः तक थः याकःचियागु कुतलं जक सना च्वनागु । उबलय् चिकं ऊनया कापतय् कलात्मक बुट्टा कियातःगु सिँया ध्वाखा थें च्वंक तसकं बांलाक ध्वाखा तयेगु ज्या जुल । ने.सं. ११०० क्यंगु न्हूदँया भिंतुना ध्वाखाय् बांलाक चित्रकारी च्वयेगु ज्या याःपिं फाइन आर्ट ब्वनाच्वंपिं नेमराज शाक्य, मोतिराज शाक्य व काष्ठ कलाकार उत्तमराज शाक्यपिं जानाः च्वःगु खः ।

थुगु कथं न्हूदँया झ्वलय् यलय् थीथी कथं बिस्कं बिस्कं पहःया ध्वाखा दयेकाः तयेगु स्वस्फूर्त कथं न्ह्याःगु खः । थथे ध्वाखा दयेकाः तयेगु ज्या नःत्वाः, श्रीबहाः, नःबहाः, बुबहाः, महापाः, मंगलबजाः, हःखा, नुगः (लुँहिति), ओकुबहाः, हौगः, तंगः, नागबहाः, नापनापं यलध्वाखाय् नं बांलाक छाय्पियाः च्वकेगु ज्या जुल ।

थ्व बाहेक यलया मेमेथाय् नं ध्वाखा तयेगु ज्या जूगु दु । थ्व जिं यलया सन्दर्भय् जक च्वया च्वनागु खः । मेथाय् येँय् ख्वपय् गुकथं न्ह्यात धयागु जिं जानकारी कयागु मदु । कलात्मक ध्वाखाया खँ ल्हायेबलय् यलया महापालय्, दाला धकि, द्वक, सुकू, पुलु, तुफि आदि तयाः ध्वाखा तःगु खः । मंगलय् प्यकालँ नाप चाया थलबल त्यप, धंप, क्वंचा, स्वंमा, दुबली आदि आदि तयाः ध्वाखा तयेगु यात ।

ओकुबहालय् थीथी द्यःया मूर्ति तयाः ध्वाखा तःगु थें च्वं । अथेहे हौगः व तंगलय् ली, सिजःया बसजाः, त्वाःदेवा, थीथी थलबल तयाः तसकं बांलाक ध्वाखा तयेगु यात । दँय्दसं न्हापा सिबें बिस्कं कथंया सृजनात्मक ध्वाखात नं खनेदयावल । गुगुं ध्वाखाय् ला मिखा च्वयातःगु तपाःगु खापा नापं तयातःगु खनेदत ।

थीथी देशय् ततःधंगु उत्सवय् थीथी कथंया झाँकित हइगु स्वःवनी थें यलय् थीथी कथं दयेका तइगु ध्वाखाया झाँकीत स्वःवनेगु उत्सव थें जुल । थ्व छगू रचनात्मकता व श्रृजनात्मकता कथं ब्वलंगु च्वछायेबहःगु लहर वःगु खः । थथे नेपाल संवत्या न्हूदँ वलकि स्वन्हु प्यन्हु तक कलात्मक ध्वाखाया ब्वज्या स्वःवनेगु छगू न्ह्यइपुगु लकस ब्वलंगु खः ।

ध्वाखाया झाँकी स्वयेत यलयापिं जक मखु, येँ, ख्वप व मेमेथासं नं छेँजःपि मुनाः स्वःवःगु खनेदत । उबलय् यलय् न्हूदँया झ्वलय् भिंतुनेत ध्वाखा दयेकेगु गुगु भावना ब्वलंगु खः, व छुं कथं धेंधेंबल्लाः कासाय् ब्वति कायेत मखु धयागु सकसिनं सिउगु खँ खः । अथे खःसां छुं यानागु दु धकाः क्यनेत जुइमाः, सिरपाः रुपी छगू गजू दुथ्यात ।

सिरपाः बीगु ज्या नामं हे बांलाःगु खः, सुनानं बांमलाः धायेफइगु खँ हे मंत । सिरपाः नीस्वंसेलिं धेंधेंबल्लाःया सुचं नं बिउगु थें च्वं । दछि व निदँ धुंकाः बिउगु सिरपाः यक्वसिनं पाय्छि मतायेकल । निर्णायक भूमिकाय् न्ह्यसः दंगु खनेदत । बांलाक ध्वाखा दयेकाः ज्या संपिनि नुगलय् बांमलाक घाः लाकल । लिपांगु दँ निसें उगु त्वालं ध्वाखा मदयेकल ।

उकिया लिच्वः मेमेगु त्वालय् नं लात । छगू स्वस्फूर्त कथं सांस्कृतिक रुपं बांलाक न्ह्याये धुंकूगु ज्यायात तासया छेँ थुने थें ज्याःगु ज्या जुल । सिरपाःया ज्यां बांमलाक लिच्वः लाकूगु छगू प्रसंग खः । थुगु सिरपाःया खँ थने हे त्वःते । थुलि जक धाये सुनां नं सिरपाः तयेगु व सिरपाःया निर्णाय थः मनू, थः जात, थः पुचः जूवनकि उकिया तःधंगु प्रत्युत्पादक लिच्वः लाःवनीगु आवश्यंभावी ।

सिरपाः तयेगु खँय् नं तसकं चिन्तन मनन जुइमाः । छगू परिकल्पना साकार रुप काःगु ज्यायात हाकुतिंगु थें जुल । आतक नं जिमिगु मनय् लानाच्वंगु खँ थौं जिं च्वयाच्वना । नेपाल संवत् न्हूदँया आन्दोलनय् धर्मादित्य धर्माचार्यनिसें थौंतकया दुने यक्वसिगु योगदान दु, खनेदयेक वा खनेमदयेक । नेपाल संवत्यात नेवाः संवत् धकाः छपुचः नेवाःतय्सं धया जुइगु कय्कुंगु सोच खः ।

फुक्क नेपाःमिं नेपाल संंवत्यात नाली कथंया गतिविधि जुइफयेकेमाः । फुक्क भाषां भिंतुना बिइके बिइगु भूमिका म्हिते फयेकेमाः । आः नं नेपाल संवत् राष्ट्रिय संवत् धकाः जक हालाच्वनेगु पाय्छि मखु । न्हूदँबलय् यःयः थे चिल्लाय् दनाः ह्वाँय्हुँइ हालाः विकृति वइगु थेंज्याःगु ज्या पाखें युवात लिचिलेमाः ।

न्हूदँया ज्याझ्वः रचनात्मक व श्रृजनात्मक ज्या जुइगु पाखे युवात न्ह्यचिले फयेकेमाः । सुयागुं स्वार्थं विकृति हयेफइगु पाखे सतर्क जुइमाः । साहित्य,सफू ब्वज्या व नसाज्वलं जक मखु मेमेगु गथे च्वकिपा ब्वज्या, हुलाप्याखं कासा, म्ये हालेगु, न्हूप्रतिभा धेंधेंबल्लाः, थीथी कासा ज्याझ्वः, बाजं ज्याझ्वः, घरेलु शिल्पकला ब्वज्या व न्याये मीगु, मेमेगु ब्वज्या, बांलाःगु दबू प्याखं, ध्यबा कयाः क्यनेगु थथे हे यक्व कथंया याये जिउ ।

थथे जुइफत धाःसा थुखेपाखे स्वतःस्फूर्त मेगु कथं हे लकस ब्वलनी । थुज्वःगु ज्याझ्वलय् नेपाःया फुक्क जातिं ब्वति कायेफइगु सोच दुथ्याये माल । नेपाल संवत्या ज्याझ्वः नेवाःतय्गु जक ज्याझ्वः धइगु कथं मवनेमाल । अले जक नेपाल संवत्यात सकसिनं व्यावहारिक कथं अथें हे नालावनी ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS