नेवाः संस्कृतिइ “ग्वराः”

#प्रकाश मानन्धर

उबलय् उबलय् येँेद्याः÷येँेयाःपुन्हिबलय् स्वन्हुु प्यन्हुुु न्ह्यवंनिसें जिमिथाय् छेँेय् ग्वराः ग्वःवनेमाः धकाः भरिया÷ज्यामिया बन्दोबस्त यायेगु नापं ग्वराः ग्वयेत माःगु ज्वलंत (खिपः, गाःम्हुुइगु गल व चा लिकायेगु ज्याभः) लिसें ग्वराःया दक्व सिँया ज्वलंत थासय् थासय् तयेगुु ज्या जुुइ ।

व हलं कुबिइम्ह भरिया मदइभनं न्ह्यव हे मालाः थुुबलय् ग्वराः चिउवनेगु व थ्वःन्हु लिपा ग्वराः फ्यंवनेगु धकाः न्हापा हे उजं बियाः पक्कापक्की याना तयेगु चलन दु ।

येँेयाः पुन्हिया न्हापांगुु न्हि यंलाथ्व द्वादशी तिथिइ उपाकू वनेगुु न्हिनिसें कौलागा चतुर्थिकुन्हु यःसिं क्वथइगु न्हि तक यँेयाःपुन्हि ज्वःछि इन्द्राजुुद्यः (स्वर्गं निसेें मांया उजंकथं येँय् वयाः पालिजाःस्वां खुुइत वःम्ह जुुजुु इन्द्रयात थनया बासिन्दातसें मरुत्वाःया कविन्द्रपुर न्ह्यःने मरुसतः व सिंहसतः दथुइ प्यंगः थामय् च्वय् कचिकां प्यपुुंक चिनातःम्ह) लिसें सकल देवदेवीपिंत लुुमंकुुसें च्वय् न्ह्यथनागु उगु हे ग्वरालय् पाल्चा मत बिइगुु थौंतकं न्ह्यानाच्वंगुु खँ न्ह्यथनाः जिं भूमिका चिनागु जक जुल ।

थज्याःगु “ग्वराः” आपालं थासय् थीथी इलय् मत बिइत ब्वयेगु यानातःगु दु । ग्वरालय् मत बिइगु चलन येँय् जक मखु, यल, ख्वप लिसें मेमेगु नेवाः बस्तीइ नं खनेदु । थज्याःगु मत बिइत छ््यलीगु ग्वराः गुुगुं तजाःगु दुसा गुुगुं चिजाःगु जुइ । गनं पाहांचःह्रेबलय् सा गनं येँेयाःपुन्हिबलय् ग्वराः ग्वयेगु चलन दुु ।

ग्वराः अवसर स्वयाः गनं स्वन्हु जक ब्वयेगु याःसा गनं च्यान्हुुयंकं ब्वयेगु याः ।नेवाःत येँ देसय् प्राचीनकाल निसें बसोबास यानावयाच्वंपिंं पुलांगु जाति खः । थुपिं थन लिच्छवीकालसिबें न्ह्यवंनिसें थःगुु बिस्कंंगु म्हसीका न्ह्याकाः थीथी कालखण्डं निसें आःतक मूू बासिन्दा कथं ल्यनाच्वंगुु दुु । थुमि थःगु हे मौलिक भाषा, लिपि दुु ।

नेवाःत थःगु कथं हे नखःचखः हनेगु, जात्रापर्व न्यायेकेगुु, धर्मकर्मया ज्या नापं सामाजिक ज्याय् उतिकं मन क्वसाःपिं कथं सकस्यां नाला वयाच्वंगुु दु । थुमि नइगु नसाज्वलं, थुमिसं पुुनीगु वसः, तिसाज्वलं व थुमिगु कर्मकाण्डया ज्या गथेकि बुसां निसें सीधुंकाः तकया हनीगुु विधि व्यवहार मेपिंलिसे ज्वः मदु ।

थ्व जातिया तजिलजि संसारय् हे सुसंस्कृत कथं भय्बिउ । थ्वहे नेवाः जाति मध्येय् छगू जाति खः– मानन्धर । थुमित साय्मि धकाः नं धाः । थुमिगुु मूू पेशा सालय् तू÷हाम्वः क्यलाः चिकं पिकयाः मिइगु बनेज्या खः । थ्वया नापं उमिसं मेमेगु ज्याय् व क्षेत्रय् नं ल्हाः तयेगु याः । थुपिं साय्मित÷मानन्धरत येँ देय्या थीथी त्वाःत्वालय् सामुुहिक रुपं संगठित जुयाच्वंगु दुु ।

लाय्कूसाः, न्हूसाः, दैसाः, फल्चासाः, कोथूसाः, चसान, पाको पुखुद्यां, वँतु, तँलाछी, धालसिक्व, थँहिति, मरुध्वाखा, पकनाज्वः, डल्लुु उकिया छुं नमुना खः । चिकंसाःया ज्याय् ल्हाः तयेगु मयाःसां साय्मित येँदेसं पिने नं यल, ख्वप, बनेपा, किपू, पांगा, नगां, मच्छेगां, फय्खा, धर्मस्थली, न्यागःमणि फेडी, ओखरपौवा, त्रिशुुली, भिमफेदी, हेटौंडा, पोखरा, स्यांग्जा, वालिङ्ग आदि यक्व थासय् संगठित जुयाः थःपिनिगु भाय् संस्कृतियात म्वाका वयाच्वंगु दु ।

साय्मित नं मेपिं नेवाःत थें गुथि नखः हनेगु, पेशागत बनेज्याया माध्यमं समाजयात योगदान बीगु, दाफा संस्कृतियात म्वाका तयेगु, जात्रा पर्वय् ब्वति कायेगुुु, सामाजिक ज्याय् योगदान बीगुुु नापनापं संस्कृतिया उत्थान यायेगुु झ्वलय् माःथाय् माःगु ग्वाहालि यायेत न्ह्यचिलीगुुु जाति कथं नां जाः ।

थन नेवाः तजिलजि मत बिइगु अर्थात दीप प्रज्वलन कार्यया नं छुं खँ न्ह्यथनेगु कुतः याये । झीगु समाजय् धार्मिक संस्कार कथं जुइगु थीथी पुजाआजाय् मत बिइगु धइगु मजिमगाःगु ज्या मध्ये छगू खःसा थुगु ज्या पूमवंतले पूजाविधि हे क्वचाइ मखु । गथेकि झीगु धार्मिक संस्कारया ज्या सुरु याये न्ह्यः दक्वसिबे न्हापां सुकुन्दा च्याकाः पुजा न्ह्याकीगु चलन दु ।

मत बीगु परम्पराय् इताः च्याकेगु, देवा च्याकेगु, पाल्चा च्याकेगु, त्वाःदेवा च्याकेगु, आलमत च्याकेगु, दलूचाय् मत बिइगु, अथे हे मोहनि फये्त माकःदलू च्याकेगु, आरति च्याकेगु, दिवंगत जुयावंपिनि नामं कचि पाल्चा मत च्याकेगु, अथे हे भिंज्या मनंतुनाः सवालाख मत च्याकेगु आदि झी सकस्यां सिउगु व छ्यलाबुलाय् वइगु मत बीया प्रकार खःसा छतानिता झी मध्ये दक्वस्यां मसिउगु बिस्कं कथंया मत बिइगु चलन नं दु ।

गथेकि येँयाःपुन्हिबलय् च्याकीगु हिउमतः, बौमत व ग्वराः मत । थ्व स्वताजि मध्ये बौमत मानन्धर÷साय्मित नापजक स्वापू दुगु जुल । थ्व येँयाः पुन्हिया कुमारी द्यःया खः क्वःने सालाहयाः याः न्यायेके धुंकाः इन्द्राजुया मां कथं म्हसीका दुम्ह तुयुगु वसः अले त्वइक हे ख्वाःपालं पुनाः (दिवंगत जुयावंपिनि नामं बीबः ह्वलाः देय् चाहिउ वनीपिं लिसें) वनीम्ह दागिं थःने चाःहिलाः क्वःने वनेत भुतिसतः मरुइ थ्यंकाः बौमत न्ह्याकेगु याइ ।

उगु बौमत ताहाः आकारय् न्हाय्पं कथिं थीथी त्वाःया साय्मित जानाः दयेकीगु खः । थुकिया छ्यं लाय्कूसाः त्वाःया मानन्धरतसें, गःप न्हूसाय्मितसें व मेमेगु त्वाःया साय्मितसें म्ह, न्हिप्यं दयेकेगु याइ । बौमतय् पाल्चा दिकेत गोबर तिकेगु याइ । उगु बौमतय् पाल्चा च्याकाः थःने क्वःने चाःहिकेगु याइ ।

थ्व मत मानन्धरत लिसे हे जक स्वापू दुगु जूूगुुलिं थ्वयात मानन्धर जातिया म्हसीका कथं कायेगुु याः । थ्वथें तुं मानन्धरत नाप स्वापू दुगु मेगू मत बिइगु ज्वलं खः– ग्वराः मत । थ्व च्वसुइ दकलय् च्वय् न्ह्यथनागु ग्वराः लाय्कूसाःया फुक्क मानन्धरत नाप सम्बन्धित मखसे जिमिगुु छेँजः नाप जक स्वापू दुगु जूगुलिं व उलि थन न्ह्यथनेबहगु जिं मताया ।

बरु जिं न्ह्यथने त्यनागु ग्वराःया विषय मानन्धर जातिया धार्मिक सामाजिक ज्याय् योगदान नापं सहभागिताया कथं च्वछायेबहगु ताया भतिचा उखेपाखे उलेज्या यायेत्यनागु खः । वास्तविक खँ छु धाःसा येँयाःपुन्हिनाप मानन्धर (साय्मि)तय् स्वापू दुगु खँ यक्वस्यां मसिइफु धयागु मती तयाः जिं थन छुं खँ तयेगु कुतः याना ।

जिमि बाःनं छपु च्वसुइ न्ह्यथनादीगु सन्दर्भ थ्वहे झ्वलय् जिं त्यासा कया । वय्कःया धापू कथं मानन्धरत न्हापा न्हापा मेकानिक आर्किटेक्ट नं खः । साय्मित थःगु जातिय पेशा कथं न्हापा न्हापानिसें सालय् तूू छायाः चिकं दयेकाः थःगु बनेज्या न्ह्याकाच्वंपिं खः । थुमिगु उगु ज्या मेकानिकल प्रोसेस नाप स्वापूू दुगु जूगुलिं थुमित यान्त्रिक अथवा मेकानिक धाइगु जुल ।

थुपिं इन्जिनीयरिङ्गया ज्या नं सःपिं जूगुलिं देगः दयेकेत, लँ दयेकेत, खः दयेकेत नापं मेमेगु निर्माण सम्बन्धि ज्याय् न्हापांनिसें थुमिगु ग्वाहालि कायेगु यात । मू खँ ला येँ देय्या मानन्धरत येँेयाःपुन्हि सुरु जुइकुन्हु यःसिं धस्वाकेगुुु अले क्वचाइकुुन्हुु यःसिं क्वःथलेगु (नालाया जंगलं यःसिं सिमा मालाः पुज्यानाः यःसिं हयेगु ज्याय् नं मानन्धरत हे न्ह्यलुवा जुयाः न्ह्यचिलिपिं खः), न्हापां कुमारी माजुया द्यःखः दयेकेगु ज्याय् न्ह्यज्याना थःगु कलाकौशल व शीप ब्वयाच्वंपिं खः ।

थौंकन्हय् द्यःखः दँय्दसं दयेका च्वने म्वायेक यान्त्रिकरण यानातःगु हुनिं मानन्धरत उगु ज्याय् न्ह्यचिले म्वाःलावन । अथे जूसां थौं तक नं लाय्कूसाःया मानन्धरतसें कुमारी द्यःया खः दिकेगु थासय् च्वय् इलां तयाः छाय्पिया बीगु याना वयाच्वंगुुु दुुु । लायकूसाःया मानन्धरत जानाः येँय् लाय्कूया गद्दी बैठक न्ह्यःने च्वंगुुु माजुदेगः व लक्ष्मीनारायण सतःया दथुइ दक्वसिबय् तजाःगु नापं तःधंगु ग्वराः नं ग्वयेगु अले यँेयाःज्वःछि उगु ग्वरालय् मत च्याकेत ह्वःताः चूलाका बीगु याना वयाच्वंगुु दु ।

थुगु ग्वराः सुयागु पालं व गुबलय् निसें ग्वयेगु चलन सुरु जूगु अले व सम्बन्धि मेमेगु छुछु व्यवस्था दुगु खँ अनुसन्धानया हे बिषय जुइफु । ग्वराः ग्वःवनीपिं जिमि त्वाःया लाय्कूसाय्मित जूगुलिं न्यनेकने यानागु छुं छुं खँ थन न्ह्यब्वयेगु कुतः याना । थुगु ग्वराः मेमेगु ग्वराः स्वयां न्याक्क हे तःधं ।

अथे धयागु जाःया ल्याखं झिंछतँजाः दुसा दकलय् च्वय्पाखे मेमेगु ग्वरालय् थें तुं ज्वलान्हाय्कंया चिं थेंज्याःगु सिँया गजू छगू दु । ग्वरालय् प्यंगः थां, उकी दिकेगु निनाः थेंज्याःगु सिँ नापं ताःहाकःगु, चिहाकःगु झिंछगः (११) सिँ नापं खुइस्वंगः (६३) बःचा हाकःगु सिँत्वाःचा “तावःचा” व ग्वराः ग्वयेत खः चियेगु निंतिं माःगु मेमेगु सिँया सामान आपालं दु ।

ग्वराः ग्वयेत ग्वराःया प्यंगः थां दिकेत गाः खनाः दिकेगु मयासे “ला सिँ” (अथे धयागु बँय् लाइगु सिँ) खय् दिकेगु याइसा उकी द्यःने जक ग्वराः धस्वाकेगु याइ । ग्वराःया दक्व सामान कुमारी छेँय् तयेगु यानातःगु दु । उगु ग्वराः न्याक्क हे पुलां जुयाः स्यने धुंकूगुलिं न्हूगु ग्वराः लाय्कूसाः त्वाःया साय्मितय्गु सक्रियताय् दयेके धुंकूगु दु ।

थ्यंमथ्यं न्यय्स्वपाः (५३) पाल्चा च्याकेगु दलूचा÷क्वथा दु । ग्वराः न्याक्क हे भराय्धं जूगुलिं जवं खवं धिंका सपोर्ट बीगु यानातःगु दु । ग्वराः ग्वयेत छुं नं धातुजन्य बस्तुया प्रयोग मयासें खिपतं जक चीगु यानावयाच्वंगु खः । न्यनेकनेया खँ छु धाःसा थ्व ग्वराखय् मत च्याइबलय् उबलय् उबलय् येँ नं जक मखु यल ख्वपं तक नं खनेदु धयातःगु दु ।

थुगु न्यनेकनेया धापू कथं धायेगु खःसा थ्व ग्वरालय् पाल्चा मत च्याकेगु ज्या शाह जुजु पृथ्वीनारायणया पालय् दयेकूगु (२०७२ या तः भुखाचं क्वदःगु) गुतँजाःगु देगः (९ तले मन्दिर) सिबे नं न्हापां निसें चले जुयावयाच्वंगु खः जुइमाः धकाः झीसं अनुमान यायेफु । मानन्धर साय्मित लिसे स्वाःगु मेगु खँ छगू न्ह्यथने– यक्वस्यां न्यना मतःगु नं जुइफु कि लाय्कूसाःयात कुमारीसाःनं धायेगु याः ।

थुगु साः येँ देय्या लाय्कू नाप स्वापू दुगु खँ इतिहास प्रमाण दु । थुगु सालं तूू छायाः पिहांवइगु साःचिकं कुमारी माजुु लिसें लाय्कुुलिइ तकं बी यंकेगु चलन छुं ई न्ह्यःतक नं चलनचल्तीइ हे दुगु खँ न्यना । कुमारी माजुुया अवतार कथं नांजाःम्ह तलेजु भवानी द्यःयाथासय् नं अखण्ड मत बीत थुगु सालं पिहांवइगु तूूचिकं छायेमाःगु चलन नं दुगुु जुयाच्वन ।

थुकथं मानन्धरतलिसें लाय्कूया स्वापू दु थेें लाय्कुलिइ जुइगु थीथी धार्मिक व सामाजिक ज्याखँय् मानन्धरत मज्जिमगाःपिं कथं नालातःगु दु । अले लाय्कूसाःया मानन्धरतय्त कुमारी छेँ पाखें थीथी इलय् थीथी ज्वलं उपहार कथं बियाहइगु चलन आःतक नं दनि । गथेकि गुंपुन्हि न्ह्यः क्वाति, स्वन्तिइ धौ व तःसि, घ्यःचाकुसंल्हुबलय् घ्यः व चाकु, पाहांचःह्रेबलय् घोडाजात्रा स्वःवनेत क्वँ नापं मेमेगु इलय् मेमेकथंया ज्वलंत बियाः कुमारी माजुया कृपा दयाच्वंगु अद्यापि दु ।

च्वय् न्ह्यथने ल्वःमंगु छगू खँ थन तने त्यना – लाय्कूसाःया मानन्धरत ग्वराः ग्वः वनीबलय् व कुमारी द्यःया खःया च्वसं तइगु इलां दयेकेत मुनाः वनीबलय् “बी च्वं वनेगु” धाइगु खँ जिमि त्वालय् व्याप्त जू । हाकनं, थथे धार्मिक सामाजिक ज्याय् ग्वाहालि याइपिं ग्वाहालिमितय्त कुमारी छेँपाखें बलं भ्वय् धकाः नकीगु नापं प्रसाद कथं स्वकं बजि व कःनिमरि बिया हइगु चलन नं द हे दनि ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS