आदिवासी अग्राधिकारया खँ

धाइ प्रत्येक मनू बराबर जुइमाः । तर अथे मखु जुयाच्वन । बराबरीया परिभाषा नं फरक फरक जुइगु जुयाच्वन । प्रकृतिं हे मनू असमान यायेधुंकाः बराबरी वा उथें जुइगु आधार नं भताभुंग जूगु दु । ल्हाःया पतिं तकं फुक्कं उथें मजू धायेथें थ्व पृथ्वीया थीथी थासय् बूपिं मनूत नं छम्ह थें मेम्ह उथें मखइगु जुयाच्वन ।

अफ्रिकाया मनूत हाकुइगु, चीन—जापानया मनूत तुइगु अले नेपाः दुने हे नं हिमालया मनूत अलग्ग रुप रंग व तराई मधेशया मनू स्वयेबलय् हाकुसे च्वनाः ख्वाः बान्की मेगु जुइगु कारणं मनू फुक्कं उथें वा बराबरी खः धाःसां नं उथें जुइ मखु । नेपालय् २०१४—१५ सालंनिसें सुरु जूगु भाषा आन्दोलन, साहित्यिक आन्दोलन, राजनीति आन्दोलनया दस्तावेजपाखें नं सीदु कि थ्व देसय् ताः ई न्ह्यःनिसें असमानता, अन्याय व अत्याचारया स्थिति कायम जुयाच्वंगु दु ।

उकियात न्हंकेगु निंतिं थीथी पक्षं थीथी कथं आन्दोलन व अभियानत न्ह्याका वयाच्वंगु दु । धायेत झीथाय् छगू ल्याखं सूत्रबद्ध रुपं परिभाषित याइ, ‘बसुदैव कुतुम्बम्’ । अर्थात् संसारय् दुपिं प्राणी फुक्कं पासा खः । खालि फरक धइगु थन मिसा व मिजं जक दु । मेपिं फुक्कं उथें खः । हि सकसियां ह्याउँगु जुयाः जात, जाति, भाषाभाषी व नश्लया आधारय् उमित अलग्ग यायेगु ज्या मिले मजू ।

अथे खःसां भाषा, धर्म, क्षेत्र धकाः अलग्ग अलग्ग यायेमाःगु छाय् ? थाय् कथं मनूत पाइगु जूगुलिं, जाति कथं मनूतय् रहनसहन फरक जुइगु जूगुलिं अले धर्म समुदायपाखें मनूतय्गु बुद्धि, विवेक व सोच अलग्ग जुइगुलिं थन भाषा, जाति व धर्म सम्प्रदायया खँ न्ह्यःने वःगु खः ।
उकिं थाय् कथं, देश कथं वा उत्तरी गोलाद्र्ध व दक्षिणी गोलाद्र्धया मनू फरक फरक रहनसहन, फरक फरक चालचलन व फरक फरक कथं
म्वाये सयेकेगु धारणाया विकास जुजुं वयाच्वंगु खः ।

यथार्थय् द्यवं सिर्जना याइगु नं मखु । प्रकृतिं हे थ्व विश्व ब्रम्हाण्डया सिर्जना याःगु खः । अफ्रिकाया मनूत हाकु, डेनमार्क व फिनल्याण्डया मनू तुयू अले चीन, जापान, कोरियाया मनूत बागःचा बागःचा जुयाः हिसिचा दुपिं जुइगु प्राकृतिक खँ खः । थथे प्रकृतिं हे मनूयात उथें मयाये धुंकाः उमिगु चाल चलन, रहनसहन फरक जुइगु नं स्वाभाविक खः ।

थ्व ल्याखं झी प्राकृतिक रुपं हे फरक जुइगु खने दत । अले कानून, संविधान वा नियम दयेकाः मनू फुक्कं उथें धयां जक उथें जुइ फइ मखु । थथे फुक्कं मनू उथें मजुइगु वा न्ह्याम्हेसिकें छगू छगू विशेष गुण दइगु कारणं आदिवासी जनजाति व भूमिपुत्रतय्त विशेषाधिकारया माग जूगु खः ।

बैज्ञानिक रुपं हे फुक्कं मनूयाके फुक्कं चीज मदइगु कारणं वा वयागु क्षमता व योग्यता हे फरक फरक परिणाम खने दइगु कारणं वयात जीवनय् म्वायेगु निंतिं छुं न छुं कथं अधिकार प्रत्यायोजन यायेमाःगु बाध्यता राज्ययात वःगु खनेदु । मनू मनू दथुइ नं डीएनए वा बंश फरक खने दइगु जुयाः नं संयुक्त राष्ट्र संघं आः वयाः आदिवासीया सःयात अलग्ग ढंगं परिभाषित यायेगु चलन सुरु जूगु दु ।

सकलें मनू उथें खः धायेबलय् अन्याय जुइगु कारणं आः अथे मधासे प्राकृतिक व नैसर्गिक अधिकारया खँ पित हयाच्वंगु खः । मनू समान जुइ धइगु परिभाषा गलत धइगु ध्यानय् तयाः जक थुगु न्हूगु परिभाषा पित हयेफुगु खः । न्हापा न्हापा राष्ट्र संघ स्थापना जूगु इलय् धनी गरिब, काला गोरा, शोषक व सामन्त मदयेकेगु धइगु ल्याखं स्थापना जूगु खः ।

तर आः बैज्ञानिक ढंगं अध्ययन अनुसन्धान यानाः जक उकिया निक्र्यौल यायेमाःगु अवस्था वयेवं धाःसा न्हूगु परिभाषा वा आधारभूत मानव अधिकारया खँय् मनू फुक्कं उथें जुइ फइ मखु धइगु अवधारणायात राष्ट्र संघ थेंज्याःगु अन्तर्राष्ट्रिय निकायं स्वीकार यायेधुंकूगु अवस्था दु ।

थनया जात्रा पर्व, नखःचखः व चाल चलनयात संरक्षण व विकास यायेगु ज्याय् सुनानं हस्तक्षेप याये दइ मखु । बिस्काः जात्रा, येँयाः, कुमारीया रथ सालेगु प्राचीन चलनय् पंगः थनेगु ज्या राज्यपाखें याये दइ मखु ।

सकलें मनू बराबर खःसा मनूतय् डीएनए नं छता हे जुइमाःगु खः । तर अथे मजू । उकिं नं आः राष्ट्र संघपाखें जारी याःगु मानव अधिकारया परिभाषा व मान्यताय् नं विशेष अधिकारया खँ न्ह्यथनातःगु दु । विशेष गुण दुपिं मनूतय्त विशेष अधिकार दयेमाः धइगु मान्यतां थाय् काःगु दु । आः संसारय् मस्तय्त बाल अधिकार, मिस्तय्त महिला अधिकार, मूलबासी वा आदिवासी जनजातियात आदिवासी अग्राधिकारया खँ नं थुकथं हे पिहां वःगु खः ।

नेवाःत नेपालमण्डलया आदिवासी जनजाति खः । उकिं थनया वन, जंगल, खुसि, पहाड व प्राकृतिक चीजय् आदिवासीया अधिकार कायम जुइ धयातःगु खः । पिनं वःपिं लिपा वःपिं वा चलाकपिं राज्य चले यायेगुली थ्यंसां स्थानीय रुपं न्हापांनिसें बसोबास यानाच्वंपिं आदिवासीतय्त माःगु अधिकार वा उमित विशेष अधिकार वा अग्राधिकार दयेमाःगु माग वैज्ञानिक रुपं हे मनूयात उथें ग्यंकेत स्वयेगु वा फयांफति उमित रक्षा यायेगु अधिकार खः ।

थ्व नैसर्गिक अधिकार वा जन्मसिद्ध अधिकारया खँ नं खः । अल्पसंख्यक अधिकार, मूलबासी आदिवासी अधिकार, नेवाः अधिकार, मधेश अधिकार धइगु विशेष अधिकार खः । नेपाः थेंज्याःगु विविधता वा बहुलता दुगु थासय् थज्याःगु अधिकारया अलग्ग महत्व दयाच्वनी । उकिं थीथी जात जाति, भाषा भाषीया उगु अधिकारयात छगू ल्याखं सरकारं विशेष अधिकार वा अग्राधिकार कथं परिभाषित यानाः कायम यायेगु स्वयेमाः ।

राज्यं बीगु अधिकारय् नं स्थानीय जनतायात थप अधिकार बीमाः । थनया जात्रा पर्व, नखःचखः व चाल चलनयात संरक्षण व विकास यायेगु ज्याय् सुनानं हस्तक्षेप याये दइ मखु । बिस्काः जात्रा, येँयाः, कुमारीया रथ सालेगु प्राचीन चलनय् पंगः थनेगु ज्या राज्यपाखें याये दइ मखु । थःगु पहिचान कायम याना तयेगु निंतिं आदिवासीतय्गु अज्याःगु महत्वपूर्ण चीज ल्यंका तयेगु राज्यया दायित्व नं खः ।

रुकुम रोल्पाय् च्वनीपिं राउते जातिं गज्याःगु रहनसहन याइगु खः व हिमालयय् च्वनीपिं शेर्पा जातिया जुइ मखु । भूगोलया आधारय् नं उकियात फरक ढंगं स्वये मालेफु । इतिहास व भूगोल नापं आदिवासी जनजातिं नाला वयाच्वंगु मान्यतायात पूर्ण रुपं संरक्षण व सम्वद्र्धन यानाः जक थनया इतिहास, संस्कृति व संस्कारयात म्वाकेगु निंतिं राज्यं आदिवासीयात शिक्षा, स्वास्थ्य थेंज्याःगु चीजय् फयांफछि निःशुल्क व अनिवार्यया व्यवस्था याये फयेकेमाः ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS