All for Joomla All for Webmasters

ने.सं. ११३६ यंलागा अष्टमी

कपु गांया कात्ति प्याखं

मकवानपुरया छगू बस्ती चित्लांग । चित्लांगया हे वडा नं ३ या छगू गां खः– कपु गां । थन बलामी जातिया बसोबास दु । बलामी नं नेपालमण्डलवासी जुयाच्वंपिं नेवाःत हे खः । बलामी जातिया आतकया अनुसन्धानं पिहांवःगु लिच्वः कथं ८० प्रतिशत बलामी नेपालमण्डलय् हे बसोबास यानाच्वंगु खनेदु । नेपालमण्डलया उत्तरय् हिमालफेदी–त्रिशुली खुसि, पश्चिमय् दोलखा जुयाः मन्थली रामेछाप, पूर्व व दक्षिणय् महाभारत पर्वत तकया भाग नेपाल राज्य जुयाः नेपालमण्डलया नामं प्रख्यात जू । थ्व हे क्षेत्रया बासिन्दातय्त नेवाः धायेगु याः । बलामीतय्गु बस्ती नं थुकी हे दुने लाः । बलामीतय्सं नवाइगु भाय् पुलांगु नेवाः भाय् खः । उमिसं संस्कार व संस्कृति नं नेवाः पहः कथं हे हना वयाच्वंगु दु । जन्म–मृत्यु, कय्तापुजा, इहिपा संस्कार व मेमेगु कर्मकाण्डया पहः स्वयेगु छुं खःसा नं झी नेवाः संस्कार स्वयां मपाः । भौगोलिक अवस्थाया कारणं येँ, यल व ख्वपया भाषाय् न्ववायेगुलिइ छुं पाःगु थें हे थनया भाषाय् नं छुं छुं पाःगु जक खः ।


येँया किपू थें च्वंगु गां माझ गांपाखें ४ किलोमिटर दक्षिणपूर्वय् च्वंगु खुसि छिनाः वनेमाः कपु गामय् थ्यंकेत । तजिलजिया तःमि थ्व गां तजिलजियात म्वाकातयेगुलिइ नं केन्द्रविन्दु हे जुयाच्वंगु दु । थन बैशाखं देगुद्यः पुजा, अक्षय तृतीया धुंकाः महाअष्टमीया न्हिकुन्हु रामसीताया जात्रा जुइ गुकियात महाचुनी जात्रा नं धायेगु याः । बाह्रकन्या पुजा, अथे हे आमाइकुन्हु मांया ख्वाः स्वयेगु, जेष्ठ– असारपाखे सिथिनखः । असार १५ य् धौबजि नयेगु, संसारी पुजा (लँपुया दुवातय् गामय् ल्वय्–भय मजुइमा धकाः पुजा याइगु), श्रावण–भाद्रं गथांमुगः, भिमसेन जात्रा, गुंला, साःयाः, गुंपुन्हि, हिले नाच, ट्वाके नाच, नांगा नाच, बुह्राबुह्री नाच, जोगी नाच, कृष्ण व निम्ह राधिका नाच अले ख्यालः नाच गुकियात दिकः लौरी नं धायेगु याः फुक्कं हना वयाच्वंगु दु । अथे हे कृष्णजन्माष्टमी हनेगु, ल्यहमा (यम्मा) वा यःसिं थनेगु नं यानावयाच्वंगु दु । असोज–कार्तिकं मोहनि, स्वन्ति, कतिंप्याखं वा टोप्याखं, कतिप्याखं वा चाप्याखं क्यनेगु, कोइला पुन्हि कुन्हु महालक्ष्मी खः जात्रा यायेगु, ठैलापुन्हि अर्थात यःमह्रिपुन्हि हनेगु, पुस माघं स्वस्थानी बाखं कनेगु, घ्यःचाकु संल्हू न्यायेकेगु, फागुनं होली, श्रीपञ्चमी अले चैतं चैतदशैं न्यायेकेगु याना वयाच्वंगु दु । थज्याःगु फुक्क नेवाः संस्कारयात ल्यंका तयेगुलिइ थनया बलामी जातीया तःधंगु ल्हाः दु ।


न्हापा न्हापा गुथि हे तःमि जुइ । गुथिया नामय् बुँ यक्व दइ । तर वि सं २०२८ साल पाखे गुथिया जग्गायात रैकरय् दर्ता यानाः न्याये मिइगु ज्या जुल । गुकिं यानाः नखःचखः न्यायेकेत, जात्रा हनेत नं थाकुया वयाच्वंगु दु ।
थौंकन्हय् थन ८० परिवारया बसोबास दु । न्हापाया रेकर्ड स्वयेगु खःसा थन ३८६ परिवार दूगु खः ।


थुमित बलामी छाय् धाल धइगु सम्बन्धय् झिंस्वंगूति धापु दु । उकी मध्ये छगू–निगू थन न्ह्यथने–
१) उबलय्या मल्ल जुजुयात साक्क–भिंक नसात्वँसा दयेकाः बांलाक नकीपि धाधां बलामी जूवंगु ।
२) बल्लाः मः अर्थात स्वनिगः पिने च्वनाः महिताःपाखें भय मवयेकेत पिवाः च्वनीपिं बल्लाःपिं धाधां बलामी जूगु ।
३) हिसिचा दुगु ख्वाःपाःया धनी अर्थात बांलाःपिंया अप्रभंश जुयाः बलामी जूगु ।

चित्लांगया मेमेगु गामं हना वयाच्वंगु व न्ह्याका वयाच्वंगु तजिलजियात पलख ल्वःमंकाः थन कपु गांमय् न्ह्याकाच्वंगु छगू तःजिगु प्याखं कार्तिक प्याखंया बारे चर्चा याये । मोहनि स्वन्ति धुंकाः कार्तिक पुन्हि (सकिमिला पुन्हि) निसें शुरु जुइगु छगू ताःहाकःगु जात्रा खः– कात्ति प्याखं । थुकियात कार्तिक नाच, टो प्याखं, कति प्याखं व चच्छि दिपाः मकासें क्यनीगुलिं चाप्याखं नं धायेगु याः । न्हापा न्हापा थ्व प्याखं दच्छिया छक्वः क्यनेगु याना वयाच्वंगु खःसां लिपा स्वदँय् छक्वः क्यनेगु जुयावल । थ्वयां लिपा न्हय्दँय् छक्वः नं जुलसा थुगुसी वयाः झिंस्वदँ लिपा तिनि थ्व प्याखं हाकनं क्यनेगु ज्या जुल ।


थ्व प्याखं न्याखः वा न्यागू थासय् क्यनेमाः । १) नासः खः चपार २) महालक्ष्मी खः (नानिचा खः) ३) त्वाकंछेँ (गणेद्यः खः) ४) भैरव खः (दोबाछेँ) व ५) गणेद्यः खः ।


कात्तिप्याखं धायेवं यलय् न्ह्यानाच्वंगु कार्तिक नाच नं झीगु न्ह्यःने लूवइ । तर कपु गांया कात्तिप्याखं व यलया प्याखं दथुइ छुं गनं स्वापू मदुगु खँ नृत्यगुरुपिं दीलिप बलामी व श्याम बलामीं कनादिल । यलय् कात्तिप्याखं धायेवं नृसिंहया प्याखंयात मू कथं क्यनेगु यानाच्वंगु दुसा थनया प्याखंयात निगू ब्वय् ब्वथलाः प्याखंया सार न्ह्याइ । न्हापांगु ब्वय् महालक्ष्मी द्यः व मेमेपिं सहायक कथं महाद्यः, पार्वती, गंगा, कवं, ख्याः निम्ह, स्वम्ह दाजुकिजा शिकारी पात्र व इमिसं लहिना तःम्ह खिचा छम्ह अथे हे बय्–च्वलेचा (मृग) दइसा निगूगु ब्वय् पौराणिक बाखंया लिधंसाय् स्वस्थानीया बाखंया छगू पर्वयात कयाः मञ्चन यानातःगु दु । गुकी बिदुरपुरया जुजु भिम, वया कलाः उत्कला, म्ह्याय् दमयन्ती, सखी मन्त्री व सिपाही अथे हे नल राजाया मां, अबु मन्त्री, वया कलाः, सिपाही, फुकी किजा पुष्कर, बुह्राबुह्री (दिरी अजा व दिरी अजि), पुरोहित, ब्वःहँय् (हंसराज), तक्षक नागराज, द्यःपिं इन्द्र, बरुण, हुतासन, धर्मय, कलि व अग्नि, नौ, माझी, मालीनी, पो आदि पात्र दुथ्याकाः छगू कथं गीतिनाटकया रुपय् मञ्चन याकातःगु दु ।

थुकिया पात्रं न्ववाकातःगु भाषा नं राजा महाराजापिंसं न्ववाइबलय् मुक्कं हिन्दी, मैथली भाय् छ्यलातःगु दुसा मेपिं पात्रतय्सं न्ववाइबलय् नेवाः भाय् छ्यलातःगु दु । थुगु प्याखं कपु गामय् जुजु धर्मसिंहं न्ह्याकावंगु धापू दुसां प्रमाणित याये कथं गनं शिलालेख वा लिखित रुपं गनं छुं मदु । थुकियात कयाः अध्ययन अनुसन्धान हे यायेमानिगु खनेदु । बाजंया खँ ल्हायेगु खःसा खिं, झ्यालि, ताः, प्वंगा, म्वाहालि व गुजरातीया समिश्रण यानाः छ्यलातःगु दु ।

थुकथं न्ह्यब्वइ कात्तिप्याखं


स्थानीय समाजसेवी बलराम श्रेष्ठया धापू कथं थ्व प्याखंया न्हापांगु ब्व थुकथं न्ह्यब्वइ– दकलय् न्हापां प्यकुंलाक दयेकातःगु दबुलिइ थ्यंकेत आखल छें बाजं थानाः खः चाःहिइकाः सुकुन्दा न्ह्यःने तयाः महालक्ष्मी प्याखं हुहुँ प्रवेश जुइ । अनंलि महाद्यः, पार्वती व गंगाया प्याखं न्ह्याइ । थ्व पुचःया प्याखं धुंकाः कवं वइ अले ख्याःथें नीथें यानाः स्वकुमिपिंत न्हिइकाच्वनी । अथेहे निम्ह ख्याकं नं न्हिइकेगु मुद्राय् हे प्याखं हुलाक्यनी । थ्व धुंकाः स्वम्ह दाजुकिजा शिकारी थः खिचा तंगुलिं जंगलय् वयाः माःवइ । तंम्ह खिचा लुइवं मृगया शिकार याइ । थनं लिपा महालक्ष्मी, ख्याः–कवंया नापं दिरीअजा व अजिया प्रवेश जुइ । दिरी अजिं सकसितं पुजा यानाः समय् नकूगु भाव याइ ।

 

निगूगु ब्व


विदुरपुरया जुजु भिमया शीलवान, गुणवान व रुपवान राजकुमारी दमयन्ती नांया याकःम्ह्याय् छम्ह दुगु जुयाच्वन । वयागु हे स्वयम्बर यायेगु तातुनाः जुजु भिमं इन्द्र, बरुण, हुतासन, धर्मय, कलि व अग्निपिंत निमन्त्रणा छ्वइ । बांलाःम्ह दमयन्तीयात इहिपा यायेभनं सकलें वइ । उबलय् नल जुजु नं इहिपा यायेत वइ । नल जुजुया रुप व गुण खनाः द्यःपिंसं छल यानाः दमयन्तीलिसे थःपिं मध्यय् छम्ह नाप इहिपा याकेमाः धकाः नल जुजुयाके बचं काइ । नलं अथे हे याये धकाः जंगलं वनाच्वंगु इलय् ब्वःहँय् छम्ह खनी । अले वयात शिकार याये त्यनीबलय् थःगु ज्यान त्वःता बिइगु खःसा बांलाःम्ह रुपमती दमयन्तीयाथाय् वनाः नलया गुणगान यायेगु बचं बिइ । सखी नाप वनय् चाःहिउ वःम्ह राजकुमारी दमयन्तीयात स्वयम्बरय् नल जुजु नं बिज्यायेत्यंगु व राजकुमारीयात ल्वःम्ह व हे खः धकाः ब्वःहँय्नं थःगु बचं कथं गुणगान याइ । लिसें नल जुजुलिसे हे स्वयम्बर यायेमाः धकाः न्हाय्पनय् स्वां पुयाथकी ।

 

स्वयम्बरया इलय् दमयन्तीया नल जुजुलिसे हे मतिना जुइ । दमयन्तीं वरमाला वयात हे जक क्वखायेकेगु धाःगुलिं इन्द्रं नल व दमयन्तीया इहिपा यानाः भिंगु कामना यानाः बिदा बियाछ्वइ । मेखे कलि धाःसा दमयन्ती लिसे इहिपा याये मखंगु तमं नलयात स्यंकेगु लँपु माली । उबलय् धर्मय पाखें कयातःगु बांमलाःगु बरयात नलया नुगलय् स्वचाकेत स्वइ । व हे कथं कलिं नलया मतुलिइ हे थःगु आसन दयेकाः नलया दिमाग भ्रष्ट यानाबी । नलयात बाह्रमासे, अय्लाः–थ्वँ, मिसाया लतय् तक्यंकेत सफल जुइ । कलिं नलयात जोगी यानाः देशं पितना छ्व, जिं ग्वाहालि याये धकाः नलया किजा पुष्करयात वया लिसे जू म्हितकेबी । निम्हेसिगु षडयन्त्रय् लानाः जुजु नल सकतां बुकाः देश त्वःता वनेत्यनी ।

थुबलय् लानि दमयन्ती तापायेमाःगु पीडां तसकं ख्वइसा नल नं कलातं दुःख सी धकाः ऋषियाथाय् बाय् थःछेँय् हुँ धकाः सम्झे यानाछवइ । उखे नल जोगी जुयाः जंगल वनी । नयेगु छुं मदयेवं थः लिउलिउ वयाः हायेकःवःम्ह झंगःयातसां स्यानाः नये धकाः बिचाः यानाः थःगु धोति त्वःताः लायेत स्वःबलय् झंगलं धोति नं ब्वयेका यंकी । नल जुजु धोति तकं मदयकाः नांगा च्वने माली । अनं खुसि सिथय् जंगली घाँसं त्वपुयाः च्वंच्वंबलय् तक्षक नाग मिइ तक्यनाच्वंगु खनाः बचे याइ । तर नागं धाःसा नलयात हे न्यानाबी । नागया विषं यानाः नल विरुप जुइ, अबलय् कलि वयागु शरीरं पिहां वनी । तक्षक नागं थःत बचे यायेत वःम्ह नल जुजु धकाः म्हसिइवं क्षमा फ्वनाः अयोध्याया जुजु रीतपन्नयाथाय् सारथी जुयाः ज्या यानाः जू म्हितेगु स्यनाः का, अले पुष्करयाथाय् वनाः हाकनं जू म्हिताः थःगु राज्य त्याका का धकाः धाइ । नागं नल जुजुयात कोट छपाः नं बियाछ्वइ गुगु फिइवं नल जुजु थःगु वास्तविक रुपय् वइ ।

वयागु हे सल्लाह कथं अयोध्या वनी, अन वं बाहुक नांया सारथी जुयाः ज्या यानाः जूया दक्वं दाउ सयेकाः हाकनं पुष्करयाथाय् वनाः जू म्हिताः थःगु राज्य त्याकाकाइ । उखे विदुरपुरया जुजु भिमं नल जुजु गनं दुसा हाकनं लिहां वयेमा धयागु योजना कथं थः म्ह्याय्या हाकनं स्वयम्बरया घोषणा याइ । धात्थें नल जुजु अन थ्यनी अले दमयन्ती नाप हाकनं इहिपा याइ । थुकथं प्याखं संयोगान्तय् क्वचाइ ।

 

 

 


थ्व लु धुंकाः हाकनं सकलें देवगण व पात्रत दबुलिइ वयाः नापं प्याखं हुली । अले दकलय् लिपा महालक्ष्मी द्यःयात बलि बियाः छेँखापतिकंया मनूतसें पुजा याइ । अनं लिपा सकलें देवगणयात व पात्रतय् थःथितिपिंसं बेतालिं चिकाः ख्येंसगं बियाः जात्रा क्वचायेकी ।
समाजसेवी बलराम बलामीया धापू कथं थ्यंमथ्यं ५४ म्ह मिजंपिं (मिसा जुयाः म्हितीपिं पात्र नं) कलाकारं ब्वति काइगु थुगु प्याखं क्यनेत निला न्ह्यनिसें तालिम बिइसा फुक्कं खर्चया निंतिं प्यंगू निसें न्यागू लाख तक खर्च जुइ । थ्व पालय् दक्वं खर्च कलाकारत बाहेकया अनया हे बलामी जातिया छेँखां म्हतिं २२ हजार ध्यबा ल्हानाः थुगु प्याखं क्यनागु जानकारी नं वय्कलं बियादिल । थौकन्हय्या इलय् जात्राबलय् प्यसः न्यासः मनूत थःथितिपिं जात्रा स्वयेत कपु गामय् वयेगु याःसां जात्रा क्वचायेकाः सछिम्हति हे जक अन च्वनीपिं ल्यनीगु व जात्राय् ब्वति काइपिं ल्याय्म्हत नं थीथी कारणं यानाः थनं पलायन जुया वनाच्वंगु खायुगु सत्य कनादिल । थ्व पालय् नं प्याखं मक्यन धाःसा लिपा न्हना हे वनी धइगु चिन्तां सकलें जानाः थुगुसी प्याखं क्यनागु खँ वय्कलं कनादिल ।


थ्व पालय् प्याखं क्यंगु इलय् दैव संजोग कथं बलि बिइत हःम्ह दुगुचा बाघौ तक नं मू महाल । दक्वं कलाकारतय्सं पुज्यानाः बिन्ति यातं नं मू महाःगु दृश्य अद्भुत हे जुल । लिपा अनया थकालिं आः हाकनं याकनं हे प्याखं क्यनेगु बचं सहित पुज्यायेवं तिनि दुगुचा मू हाल । उकिं बलामीतय् संस्कार व संस्कृतियात ल्यंकातयेगु नितिं ल्याय्म्ह पुचः पाखें नं सक्रिय रुपं ब्वति कायेगु थुगुसीया कलाकारपिंसं निर्णय याःगु दु ।

 

Rate this item
(0 votes)
Login to post comments
Go to top

Copyright © 2016  nepalbhasa.com. All rights reserved.