All for Joomla All for Webmasters

ने.सं. ११३६ यंलागा अष्टमी

जुजु व नेवाः

वंगु मोहनिपाखेया खँ खः । पचिंमह्रः कुन्हु जात्रा यायेमाःगु पचलिया न्हूगु त्यप पुलांम्ह जुजु ज्ञानेन्द्र शाहया ल्हातिं उलेज्या जुल । उगु त्यप दयेकेगु लागिं माःगु सम्पूर्ण खर्च नं वय्कलं हे व्यहोरे यानादीगु जुयाच्वन । त्यप आजुया उलेज्या कुन्हु भाजु शाहयात मरु त्वालंनिसें बासा लायाः गुकथं लसकुस याना हल, व खनाः गुलिखे मनूतय्सं धाल – नेवाःत ला जुजुवादी हे जुयाच्वन खनिं ।


जुजुलिसे नेवाः जातिया स्वापू तसकं पुलां । नेवाःतय्सं थौं हनेगु यानाच्वंगु आपालं जात्रापर्व व संस्कृतित न्हापा न्हापायापिं जुजुपिंसं हे पलिस्था याना थकूगु खः । उकिं नेवाःतय्सं हनीगु आपालं जात्रापर्वय् थौं नं जुजुया उपस्थिति अनिवार्य दु । जुजुपिंसं नेवाःतय् थज्याःगु संस्कृतिलिसे थःत नं एकाकार यानातःगु कारणं नेपालय् संस्कृति व राजनीतिया नं क्वातुगु स्वापू दयाच्वंगु खनेदु । उकिं देशय् राजतन्त्रयात चीकाः गणतन्त्र पलिस्था याये धुनेवं नेवाःतय् थज्याःगु संस्कृति नं कमजोर जुया वनीगु जकं मखुला धइगु ग्याःचिकु समेत नेवाः समाजय् ब्वमलंगु मखु ।


निश्चय नं पृथ्वीनारायण शाहं स्वनिगः त्याका कायेधुंकाः नेवाःत कमजोर जुया वंगु हे खः । पृथ्वीनारायण शाह धुंकाःया इतिहासयात छसिकथं स्वयेगु खःसा अन विभिन्न कालखण्डय् नेवाःतय्त कमजोर यायां यंकेगु थीथी कथंया कुतःत जूगु खनेदइ । गथे कि पृथ्वीनारायण शाह नेपाःया राजगद्दीइ फ्यतुइवं हे दरवारय् ज्या याइपिं सम्पूर्ण नेवाः भारदार व कर्मचारीतय्त पितिना हल । अनंलि राणाकाल शुरु जुइवं नेवाःतय् जग्गाजमिन हड्पे यानाः अन विदेशी शैलीया दरवारत दयेकेगु याना हल ।

राणाकालय् हे नेवाः भाय् व नेवाः लिपियात प्रतिबन्ध तया बिल । राणाकाल समाप्त जुयाः छुं ई प्रजातन्त्र बहाली जुल, तर वयां तुरुन्त लिपा तुरुन्त हे लादे याये हःगु पञ्चायती व्यवस्थां नं नेवाःतय्त प्रहार यायेगु मत्वःतू । नेवाःतय्सं गुथि दयेकाः ल्यंकातःगु छुं भचा जग्गा नं पञ्चायतं गुठी संस्थान दयेकाः हड्पे यात । थ्वहे इलय् नेवाः भाय्यात शिक्षण संस्था व सञ्चार माध्यमं नं ककु तिना हल ।

थुकथं नेवाःतय्त बहुआयामिक ढंगं निहत्था यायेगु क्रम जारी हे जुयाच्वन । तर थुलि जुइधुंकाः नं नेवाःत पूवंक नष्ट धाःसा जुया मवं । भूमि व भाषापाखें अलग्ग जुइधुंकाः नं नेवाःत थःगु संस्कृतिइ म्वानाच्वन । संस्कृतिं नेवाःतय् सीके मबिल । नेवाःतय् संस्कृति मेपिनि स्वयां तःजि व जीवन्त जुयाच्वंगुया छता मू कारण थ्वयालिसे राष्ट्राध्यक्ष जुजु हे स्वानाच्वंगुलिं नं खः । आः जुजु हे मदयेधुंसेंलि नेवाः संस्कृतिं थःपिनि संरक्षक हे गुमे जू थेंज्याःगु अनुभव याना हःगु दु । संस्कृति छगू नं मंत कि नेवाःत पूर्ण रुपं हे लोपोन्मुख लँपुइ प्रवेश जुइगु निश्चित खः । राजतन्त्रया अन्त्ययात नेवाःतय्सं थ्व दृष्टिकोणं नं विश्लेषण यायेमाःगु आवश्यकता दु । छाय्धाःसां नेपालं राजतन्त्र अन्त्य यायेगु अन्तिम निर्णय याःपिं राजनीतिक दलया फुक्क हे नेतात ब्राम्हण जातियापिं खः । अबले थुकियात ब्राम्हण विरुद्ध क्षेत्रीया द्वन्द्व धकाः नं विश्लेषण याना हःगु खः ।


नेवाः पहिचानया मू तत्व जुयाच्वंगु संस्कृति व राजतन्त्रया थुलि क्वातुगु स्वापू दुसां नं २०६२÷६३ सालया जनआन्दोलनय् नेवाःतय्सं गणतन्त्रया पक्षय् नारा थ्वयेकल । छाय् ? (फुक्क हे नेवाःत गणतन्त्रया पक्षय् वंगु मखु । नेवाः आन्दोलनं गणतन्त्रया लाइन ज्वंगु सन्दर्भय् जक ।) अबले नेवाः लगायत आदिवासी जनजाति आन्दोलनकारीतय्सं राजतन्त्र अन्त्य यासें गणतन्त्र पलिस्था जुइमाः धकाः नारा थ्वयेकूगु खः । उकिया लिउने जनजाति आन्दोलनया मू मागलिसे सरोकार दुगु छुं महत्वपूर्ण आधारत दुगु खः । गथे कि नेवाः लगायत जनजाति आन्दोलनया छगू मू माग खः, धर्म निरपेक्षता । जुजु हिन्दू धर्म माने याइम्ह जूगुलिं नेपाःयात ‘हिन्दू राष्ट्र’ घोषणा याःगु खः । उकिं जुजु हे चीका छ्वत कि तिनि नेपाःयात धर्म निरपेक्ष याये फइ धइगु मान्यतां अबले थाय् काःगु जुल ।


अथे हे जुजुया मांभाय् खस–नेपाली खः, उकिं खस–नेपालीयात सरकारी कामकाजया भाय् दयेकातःगु खः । जुजु हे मंत धाःसा राज्यं खस–नेपालीयात बियातःगु विशेषाधिकारया नं अन्त जुयाः भाषिक समानता दइ धइगु बिचाः अबले पलिस्था जूगु खः ।
उकथं हे जुजुं केन्द्रिकृत राज्य चले यानाः फुक्क जातियात दमन यानातःगु खः । जुजु मंत धाःसा केन्द्रीय राज्यया अन्त्य यानाः संघीय प्रणाली लागू याये फइ व अज्याःगु संघीय प्रणालीइ प्रत्येक उत्पीडित जातियात थःथःगु पहिचानय् आधारित राज्य प्राप्त जुइ धइगु मान्यता नं अबले दयेकातःगु खः ।


थुकथं जनजाति आन्दोलनं दशकौंनिसें ल्ह्वना वयाच्वंगु मागत अन्तिमय् वनाः राजतन्त्रया अन्त्यलिसे हे सम्बन्धित जूवंगु कारणं नेवाः लगायत सम्पूर्ण आदिवासी जनजाति आन्दोलनकारीतय्सं थःपिंत नं गणतन्त्रया कित्ताय् थने यंकूगु खः ।


तर, देशं राजतन्त्रया समूल नष्ट जुइधुंकाः जक नेवाः लगायत आदिवासी जनजातिया माग पूवनी धाःगु ला वास्तवय् मखु जुयाच्वन धइगु खँ थौं गणतन्त्र पलिस्था जुइधुंकाः धकाःसा स्पष्ट जुल । जुजु हिन्दू जूगुलिं नेपाःयात ‘हिन्दू राष्ट्र’ याःगु धाल । तर थौं नेपाःयात सही अर्थया धर्म निरपेक्ष राज्य दयेकेत गणतन्त्रवादीतलिसे हे कडा संघर्ष याये माःगु अवस्था वयाच्वन ।

मेपिनिगु ला छु खँ, हिन्दू राजायात चीकाः राष्ट्राध्यक्ष जूवःपिं स्वयम् राष्ट्रपतित हे जुजु स्वयां कडापिं हिन्दू जुयाः पिहां वःगु खने दत । वंगु मोहनि ताकाया हे खँ खः । राजधानीइ छन्हुं हे निगू थासय् निगू कट्टर हिन्दूवादीतय् ज्याझ्वः जुल । पशुपतिया वनकालीइ विश्व हिन्दू परिषद्या सम्मेलन, तिंख्यलय् आर्य समाजया गोष्ठी । हिन्दू परिषद्या ज्याझ्वलय् पुलांम्ह जुजु ज्ञानेन्द्र शाह मू पाहां, आर्य समाजया गोष्ठीइ आःयाम्ह राष्ट्रपति विद्या भण्डारी मू पाहां । हिन्दू राष्ट्रया लागिं जुजुं याना वयाच्वंगु सम्पूर्ण ज्या आः राष्ट्रपतिं हे याना बिसेंलि देशय् राजतन्त्र दुगु व मदुगुया अन्तर छु जुल ?


अथे हे भाषाया खँ । जुजुया मांभाय् खस–नेपाली जूगुलिं सम्पूर्ण जनतायात नं थ्वहे छगू भाय् लादे याना तःगु विश्लेषण अबले जुयाच्वंगु खः । आन्दोलनं राजतन्त्र ला हटे जुल, तर गणतान्त्रिक संविधानय् नं वहे ‘जुजुया मांभाय्’ यात हे विशेष अधिकार बिया तल । भाषिक अधिकार कायेगु लागिं म्हिगः जुजुलिसे गुगु संघर्ष याये माःगु खः थौं गणतन्त्रवादीतलिसे व स्वयां नं तच्वःगु युद्ध याये मालाच्वन । म्हिगः जुजु विरुद्ध संघर्ष जूबलय् बरु लिउने गणतन्त्रवादीतय्गु नं साथ दयाच्वंगु खः । तर थौं अबलेयापिं गणतन्त्रवादीत फुक्क हे भाषिक समान अधिकार विरुद्धया कित्ताय् दं वना बिउगुलिं आदिवासी जनजातित युद्धया मोर्चाय् याकःचा जूवंगु दु । संविधानय् अझ नं ‘जुजुया मांभाय्’ हे सर्वोच्च जुयाच्वनीगु खःसा देशय् जुजु दत वा मंत धकाः नेवाःतय्त पाइगु छु ?


जुजु खस आर्य जूगु कारणं वं सम्पूर्ण आदिवासी जनजातिया पहिचानयात दमन याना तल धइगु अबलेया राजनीतिक विश्लेषण खः । उकिं पहिचानय् आधारित राज्य दयेकेगु खःसा केन्द्रिकृत राज्य प्रणालीयात हटे यानाः संघीय प्रणालीइ वनेमाः धइगु निचोड उकिं पिकाःगु जुल । केन्द्रिकृत राज्यया मुख्य पृष्ठपोषक जुजु खः, उकिं जुजुयात हटे मयायेकं पहिचानय् आधारित राज्य वइ मखु धकाः नेवाः लगायत आदिवासी जनजाति आन्दोलनं गणतन्त्रया दिशा ज्वंगु जुल ।

तर राजतन्त्र हटे जुइधुंकाः देशय् गुगु संघीय प्रणाली लागू जुल, उकिं नेवाःतय्त न पहिचान बिल न अधिकार । थौं पहिचानया लागिं नेवाः लगायत जनजाति व मधेसीतय्सं वहे गणतन्त्रवादीतलिसे कठोर संघर्ष याये मालाच्वंगु दु ।गणतन्त्र पलिस्था जुइधुंकाः नं पहिचान मवइगु खःसा देशय् राजतन्त्र चिला वन वा हानं लिहां वल धकाः नेवाःतय्सं कपाः स्याकेगु छाय् ?

छुं ई न्ह्यःया घटना जक स्वये । पुस २७ गते हनीगु पृथ्वीनारायण शाहया बुन्हि आपालं गणतन्त्रवादीतय्सं नं लसतापूर्वक हे न्यायेकल । निदँ न्ह्यः तःभुखाय् ब्वयाः नेपाःया आपालं सांस्कृतिक सम्पदात ध्वस्त जुल । तर देय्या राज्यशक्ति सदियौं पुलांगु मरुसतः थेंज्याःगु सम्पदायात अथें वानाः भिमसेन थापाया धरहरा पुनर्निर्माण यायेगु महाअभियानय् ब्वाँय् जुया जुल ।

चन्द्रागिरीइ केवल कार शुरु जूगु लसता हं वंम्ह छम्ह गणतन्त्रवादी प्रधानमन्त्रीं चन्द्रागिरीया डाँडाय् पृथ्वीनारायण शाहं ग्वाय् पियाच्वंगु शालीक धस्वाकेमाः धकाः भाषण बिया थकल । थज्याःगु स्थितिइ नेवाःतय्सं जक गणतन्त्रया ध्वाँय् ब्वयेकाच्वनाया छुं अर्थ दनि ला ?
खतुं आः थथें नेपाःया राजनीतिक परिदृश्यय् राजतन्त्रया किचः पिलुइगु सम्भावना तापाक तापाक तकं खनेमदुनि धाःसां जिउ । अथे खःसां राजनीति धइगु सम्भावनाया खेल खः ।

थनिं झिदँ न्ह्यः जुजुं उलि याकनं गद्दी त्वःती धइगु सम्भावना नं शुरुइ ला सुनां नं मखंगु हे खः । उकिसनं धाइ नापं दु, राजनीतिइ स्थायी शत्रु व स्थायी मित्र धइपिं दइ मखु । म्हिगः नेवाःतय्सं गुगु राजतन्त्र विरुद्ध विद्रोह याःगु खः, कन्हय् वहे राजतन्त्रलिसे जानाः थःगु पहिचान लित हयेगु खातिर ब्राम्हणवादलिसे संघर्ष यायेमाः धइगु बिचाःया प्रादुर्भाव जुल धाःसा अबले नेवाःतय्सं छु लिसः बीगु ? अथे हे, राजतन्त्रं हानं छ्यं ल्ह्वना हल, उकिं वयात दमन याना छ्वये माल धकाः कन्हय् सुं गणतन्त्रवादीं आह्वान यात धाःसा अज्याःगु आन्दोलनय् नेवाःतय्सं ब्वति काः वनेगु लाकि मवनेगु ? थज्याःगु अनेक यक्ष प्रश्नत थौं झीगु जःखः चाःहिलेगु शुरु जुइधुंकूगु दु ।


तर अवश्य खः, राजतन्त्र लित हयेवं थ्व संकटया समाधान जुइगु धाःसा मखु । थुकिया समाधान छपु हे जक लँपुं जुइ, व खः अझ क्वातुगु गणतन्त्र, अझ क्वातुगु लोकतन्त्र । लोकतन्त्र व गणतन्त्रयात सही अर्थ व सही तरिकां कार्यान्वयन यानाः हे जक थुकिया समाधान लुइकेमाः । मेतां मखु ।

 

Rate this item
(1 Vote)
Login to post comments
Go to top

Copyright © 2016  nepalbhasa.com. All rights reserved.