All for Joomla All for Webmasters

ने.सं. ११३६ यंलागा अष्टमी

बिस्काः जात्रा: भ्रम व यथार्थ

सभ्य समाजया विम्ब हे सभ्यता जुल । प्रगतिशील, समावेशी संस्कार अले सकारात्मक हसना बीगु संस्कृतिं न सभ्यतायात कुलाच्वंगु दइ । व्यवसाय, प्रविधि, कृषि, व्यवस्था निसें कलाया विकास नं सभ्यता खः । ३० हजार दँ पुलांगु मेसोपोटामिया निसें शुरु जूगु हलिंया सभ्यता दक्षिण एशियाली सिन्धुघाटी सभ्यता जुयाः नेपालय् करिब २ हजार ५ सय दँ पुलांगु तथ्यपरक सभ्यता दु । सिद्धार्थ गौतम बुद्ध नेपाःया लुम्बिनी क्षेत्रय् जन्म जूगु ई हे नेपालय् सभ्यता शुरु जूगु मानाङ्क धायेछिं । उगु क्षेत्रय् लूगु अशोक स्तम्भ, थीथी अभिलेख निसें संयुक्त राष्ट्र संघ अन्तर्गतया युनेस्कों प्रमाणित याःगु मेमेगु तथ्यपरक सम्पदां उकियात बः बिउगु दु ।

खय्त ला ऐतिहासिक सम्पदा क्षेत्र नेपाःया धनुषा जिल्लाय् च्वंगु जनकपुर नं तसकं महत्वपूर्ण खः । त्रेता युगय् हे मानव सभ्यता विकास जूगु थाय् खःसां उकियात तथ्यपरक प्रमाणिकरण धाःसा यायेमाःगु खनेदु । धार्मिक रुपं जक प्रचार जूगु थ्व थाय् अले थन विकास जूगु नेपाःया मानव सभ्यता विषयय् निकट भविष्यय् अनुसन्धान जुइ धकाः भलसा काये । किंवदन्तीइ जक सीमित जुयाच्वंगु झीगु नेपाःया अधिकांश संस्कृति, सम्पदा व संस्कार वास्तविक रुपं वैज्ञानिक लिधंसाय् दयेकातःगु दु । तर तथ्य अभाव, अनुसन्धान क्षेत्रय् राज्यया उदासिनता निसें आम मनूतय्गु सचेतना अभाव थुकिया मू समस्या जुयाबिल ।

जनकपुर क्षेत्रय् विकास जूगु सभ्यता छाय् मजुइमा वा स्वनिगःया कला, संस्कृति, थुपिं फुक्क तथ्यपरक अनुसन्धान अभावया हुनिं बाखनय् जक लिकुनेत बाध्य जूगु दु ।तत्कालिन अवस्थाय् धर्म हे कानून जूगुलिं न धार्मिक पक्षनाप संस्कृति सम्बन्धित यानातःगु खः । उकी मध्ये स्वनिगःया यक्व हे जात्रा, पर्व, नखःचखः निसें मानव जीवनया संस्कारित पक्ष धर्मनाप स्वाः । स्थानीय शक्तिपीठ पूजा यानाः खटय् तयाः जात्रा याइगु निसें ख्वाःपाः पुयाः प्याखं हुलीगु परम्परा नेवाः समाजय् यक्व हे दु । थः जक मखु परनिर्भर जुइपिं झंगःपंछि निसें जनावरयात स–सम्मान पूजा यायेमाःगु चलन तकं झीगु समाजया पर्याय खः ।

व्यक्ति चिन्तनया अलावा समूह चिन्तन याये सःगुलिं नं झी सामाजिक प्राणी खः धकाः न्हाय् धस्वाकाच्वनापिं जुल । थुपिं फुक्क ज्या यायेसःपिं जूगुलिं न झीगु समाज, सभ्यताया न्हूगु रुप प्रमाणित जुयाच्वंगु दु । येँय् हनीगु येँयाः, यलया बुंगद्यःया जात्रा निसें ख्वप, थिमिया बिस्काः जात्रा लोकंह्वाःगु संस्कृतिया दसि खः, सभ्यताया विम्ब खः ।

बिस्काः जात्रा खँग्वःया अर्थ

चैत मसान्तं शुरु जुयाः खाइसंल्हू तक हनीगु बिस्काः जात्राया विशेष महत्व दु । ख्वप नगर, मध्यपुर थिमि अन्तर्गतया पुलांगु नेवाः बस्ती नगदेश, बोडे, थिमि, टिगनी, लोकन्थली, सूर्यविनायक नगरपालिकाय् लाःगु क्षेत्र चित्रपुर, पगांडोल, काभ्रे जिल्लाया खडकु (खम्पु), येँया उत्तरी भेग टोखाय् बिस्काः जात्रा हनी । बिस्काजात्रा व थुकिया नामांकरण सम्बन्धय् सर्प स्याःगु सम्बन्धि किंवदन्ती लोकंह्वाः । तत्कालिन ईलय् राजकुमारीया न्हासं पिहां वःपिं छज्वः सर्प स्याःगु लसताय् इपिं सर्प यःसिनय् यखानाः जात्रा याःगु धापू दु । अथेहे लिच्छवि जुजु शिवदेव निम्हम्हया पालय् पूर्वया किरा“तीतय्गु नेपाल मण्डल आक्रमणयात प्रतिकार याःम्ह आचाजुं अजिङ्गर रुप धारण याःगु सन्दर्भनाप स्वाकाः नं बिस्काः जात्रायात वर्णन यानातःगु खनेदु ।

‘बि’या अर्थ सर्प अले स्यानाः हंगु जात्रा जूगुलिं थ्व जात्रा बिस्याना जात्रा जुल धाइपिं मनूत ख्वपय् यक्व हे दु । कालान्तरय् बिस्याना जात्रा ख“ग्वः अपभ्रंस जुयाः बिस्काः जात्रा, अनलिं बिस्केट जात्रा जुल धइगु तर्क न स्थानिय थासय् बय्बय् जू । उकी मध्ये मध्यपुर थिमिइ हनीगु बिस्काः व बिस्केट जात्रा नं अज्याःगु हे व्यक्ति तर्कं प्रमाणित यायेगु कुतः जुयाच्वंगु खनेदु । थिमिइ ३२ खः दुथ्याकाः जात्रा हनीगु जूगुलिं न बत्तिस खः अपभ्रंस जुयाः बिस्केट जात्रा जूवंगु तर्क यानाच्वंगु दु । तर थ्व मात्र तर्कय् सीमित जुइगु खँ जुल, इतिहास व ऐतिहासिक पक्षयात तथ्यसंगत प्रमाणित यायेफुसा जक उकिया वास्तविक अर्थ वइ ।

थीथी अध्ययनया झ्वलय् गौतमी पुराणय् दकलय् न्हापां बिस्काः जात्राया ख“ उल्लेख जूगु खनेदु, गुकी चैत महिनाय् विश्व यात्राया लसताय् झण्डा ब्वयेकल धाःसा फुक्क दुःख व शत्रु नाश जुइगु धयातःगु दु । थ्व हे श्लोकया लिधंसाय् फुक्कसिया भिं जुइमा धइगु मनंतुसें झण्डा ब्वयेकीगु खः । चैत महिनाय् सूद्र्यः मीन राशीं मेष राशीइ दुहां वनीगु ई अर्थात विश्व यात्राया लसताय् झण्डा ब्वयेकेगु परम्परा दु । विश्व यात्राया लसताय् सकलें देशबासीपिनिगु भिंउसाँय्, शत्रुहन्ता, दुःखक्षय निसें सफल जीवनयापनया कामना यानाः झण्डा ब्वयेकीगु जुल ।

झण्डा अर्थात विश्वध्वजयात यःसिनय् यखानाः ब्वयेकीगु हे बिस्काः जात्राया मू मर्म खः, गुगु चैत मसान्तय् थनी अले वैशाखया संल्हुकुन्हु क्वःथली । थ्व प्रमाणया हुनिं बिस्काः जात्राया पुलांगु ख“ग्वः विश्व यात्रा हे खः । बिस्काः जात्रायात विश्व यात्रा धका उल्लेख यानातःगु अभिलेख ख्वपया तःमारी (न्यातापौ देगः दुगु थाय्) त्वालय् नं लूगु दु । भैलःद्यःनापच्वंगु ल्वहंहितिया पुलांगु अभिलेखय् विश्व यात्रा धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।

राष्ट्रिय अभिलेखालयस दुगु छगू ग्रन्थय् नं नेपाल संवत् ७४१ चैत शुक्ल पुर्णिमाकुन्हु भैलःद्यः क्वःदःगु व यःसिं थनाः पूजा याःगु उल्लेख यानातःगु दु । नेपाल संवत् ७०० निसेंया अभिलेखय् बिस्काः जात्रायात थीथी खः जात्राया रुपय् उल्लेख याःगु खनेदु । जुजु जगज्योति मल्लं नेपाल संवत् ७३४–७५७ दुने ख्वप व मध्यपुर थिमिइ बिस्काः जात्रायात खः जात्राया रुपय् परिमार्जन यानाः शुरु याःगु अभिलेख दु ।

ख्वपय् जुइगु बिस्काः जात्राया प्राविधिक पक्ष 

विशेष यानाः ख्वपय् नांजाःगु जात्रा मध्ये बिस्काः जात्रा प्रमुख खः । भैलःद्यःया प्रतीकया रुपय् यःसिं धस्वाकाः तान्त्रिक विधि कथं पूजापाठ यानाः जात्रा जुइ । च्यान्हु गुचा जुइगु बिस्काः जात्राया प्रमुख आकर्षण भैलःद्यः व भद्रकालीया रथ सालीगु अले यःसिं धस्वाकीगु हे जुल । लिच्छविकालय् सीमित ईया निंतिं यःसिं जक थनाः याइगु जात्रायात मल्ल जुजुपिंसं परिमार्जन यानाः ताःहाकः याःगु इतिहास दु । बिस्काः जात्राया शुरुया न्हिकुन्हु भैलःद्यःया रथयात गःहितिं थःने अले क्वःने तानातान याइ ।

निगुलिं त्वाःया मनूतय्सं थःथःगु क्षेत्रय् द्यःया रथ यंकेत सालीगु खः । रथया न्ह्यःने खुपु अले लिउने प्यपु खिपः तयाः निगू त्वाःया मनूतय्सं थःथःगु त्वालय् यंकेगु नितिं कुतः याइ । न्हापांगु न्हि रथयात सालाः यंकाः क्वःने त्वाःया नासमना, वंशगोपाल, तेखापुखू व थःने त्वाःया साकोठा, सुकुलध्वाखा, गोमारी, इनाचो निसें दत्तात्रय तक यंकी । स्वन्हुकुन्हु गःहितिइ हे तयाः भैलःद्यःयात बलीपूजा यानाः गुठी संस्थानं सरकारी पूजा याइ । उगु बलि पूजाया प्रसाद लाकुलाछेँबासीपिंत इनी । उकुन्हुया दिंयात स्थानीय भासं ‘स्याःक्वः त्याःक्वः’ धाइ ।

बिस्काः जात्राया प्यन्हुकुन्हु सुथय् ताँलाक्वय्च्वंगु कुमाः त्वालय् ल्हाःमरु यःसिं धस्वाकीसा सनिलय् हाकनं क्वःथली । उकुन्हु हे यःसिं ख्यलय् ५५कु ताःहाकःगु यःसिं धस्वाकी । थ्व दिं चैत महिनाया मसान्त जुइ । यःसिं धस्वाकीगु थासय् नवदुर्गा देवगण तकं उपस्थित जुइमाःगु चलन दु । यःसिं लगायत ख्वपय् जुइगु फुक्क जात्रायात ख्वप तलेजुं निगरानी तयाच्वनी । चैत मसान्तकुन्हु यःसिं धस्वाकेवं तलेजुइ दुमाजुया विशेष पूजा यायेमाःगु चलन दु ।

बिस्काः जात्राया न्यान्हुकुन्हु अर्थात वैशाख १ गते यःसिं ख्यलय् धस्वाकूगु यःसिंयात क्वःथली । लगत्तै खँला त्वालय् भैलःद्यः व भद्रकालीया रथ ल्वाकेगु जुइ । स्थानीय भासं थुकियात द्यः ल्वाकीगु धायेगु चलन दु । सनिलय् दुमाजु देवीया जात्रा जुइ ।
जात्राया लिपांगु दिं भैलःद्यःया रथयात गःहितिइ हयाः न्हापांगु न्हि थें हे थःने व क्वःने त्वाःया मनूत च्वनाः तानातान याइ ।

बिस्काः जात्राया भ्रम व यथार्य 

च्यान्हु तक हनीगु बिस्काः जात्राया न्हापांगु न्हि व लिपांगु न्हिकुन्हु भैलःद्यः व भद्रकालीया रथ सालीगु इलय् निगू पक्ष दथुइ ल्वापु जुइगु जुया वयाच्वंगु दु । खय्त ला बिस्काः जात्रा दुनेया थ्व पक्षयात विकृत्ति धायेछिं । सीमित हुल्याहामुल्याहा पुचलं जात्राया इलय् व्यक्तिगत रिसिइबि प्वंकेगु ज्या यानाच्वंगु हुनिं समग्र संस्कृतियात हे लिच्वः लाकूगु दु । संयमित जुयाः हनीगु द्यः सालेगु जात्राय् विक्रम संवत् २०१६ सालं निसें विकृत्ति वःगु खः ।

२०४६ सालया बहुदलीय आन्दोलन अले २०६४ सालया न्हापांगु संविधान सभाया चुनावय् बाहेक आःतक द्यः सालेगु जात्राय् विकृत्ति वःगु खनेदु । थज्याःगु विकृत्तिया हुनिं सु–संस्कारित संस्कृति छुं हद तक बदनाम जुयाच्वंगु आम मनूतय्गु चासो व चिउताःया विषय जूगु दु । आः वयाः बिस्काः जात्रा दुनेया थ्व भ्रम चिइकाः यथार्यय् वयेमाःगु खनेदु ।

विश्वध्वज अले नेपाःया राष्ट्रिय ध्वाँय्नापया सन्दर्भ 

पुराणय् उल्लेख जूकथं चैत मसान्तय् झण्डा ब्वयेकीगु सन्दर्भ तप्यंक बिस्काः जात्राया यःसिंनाप सम्बन्धित जू । यःसिं धस्वाकीबलय् उकी तइगु हलिं पताः गुकी वैदिक, तान्त्रिक मङ्गलचिन्ह व अष्टमङ्गलचिन्ह दुथ्यानाच्वनी । थीथी भिंगु चिंया प्रतीक दयेकाः तान्त्रिक शक्तिं छाय्पियाः अष्टमङ्गल चिन्ह हलिंपतलय् तइगु खः । हलिंया अर्थ विश्व अले पतःया अर्थ ध्वज जूगुलिं विश्वध्वजयात स्थानीय भासं हलिंपतः धाःगु खः । हलिंपतःनापया यःसिं व झण्डा थ्यंमथ्यं छगू हे शाब्दिक अर्थ जूवनी । झण्डा व यःसिंया तात्विक शाब्दिक खँ न ज्वःलाः ।

भाषा विज्ञानया कथं नं विश्वध्वज व झण्डाया तालमेल खनेदु । संस्कृतिविद् पुरुषोत्तम लोचन श्रेष्ठया धापू कथं तत्कालिन अवस्थाय् विश्वध्वज सम्मेलन जुइगु याः । विश्वध्वज सम्मेलनय् थीथी कथंया ध्वज अर्थात झण्डा सम्मिलित याकाः यात्रा याःगु धइगु खः । लिच्छविकालय् विकास जूगु अज्याःगु झण्डा अर्थात ध्वज लिपांगु अवस्थाय् परिमार्जित यायां आःया नेपाःया राष्ट्रिय झण्डा जूगु संस्कृतिविद् ओम धौभदेलं दाबी यानादिल ।

नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूया ख्वप कचां छुं ई न्ह्यः ख्वपय् याःगु ज्याझ्वलय् संस्कृतिविद् धौभदेलं बिस्काः जात्राया इलय् थीथी थासय् छ्यलीगु झण्डा हे परिमार्जन यानाः आःया राष्ट्रिय झण्डा दयेकूगु बिचाः तयादीगु खः । तत्कालिन नेपाल मण्डलय् छ्यलीगु झण्डायात परिमार्जन यानाः निगू त्रिकोणात्मक आकार दुने चन्द्र व सूर्य अंकित यानाः आःया राष्ट्रिय झण्डा दयेकूगु विषयलय् तथ्य व तर्कपरक दाबी वःगु दु ।

मध्यपुर थिमिइ जुइगु बिस्काः जात्रा

मध्यपुर थिमि नगरपालिका अन्तर्गतया थीथी पुलांगु नेवाः बस्ती मध्ये बोडे, नगदेश, टिगनी, लोकन्थलीइ खः जात्रा यानाः बिस्काः जात्रा हनी । लोकन्थली बाहेकया प्यंगू बस्तीइ मुक्कं ३२ खः जात्रा याइ । थिमिइ बिशेष यानाः चैत मसान्त निसें वैशाख २ गते तक स्वन्हु जात्रा जुइ । चैत ३० गते विष्णुवीर (वैष्णवीदेवी) या नेतृत्वय् सनिलय् विष्णुवीर जात्रा याइ । बालकुमारी जःखःया त्वाः व गल्ली गल्ली परिक्रमा याकाः थ्व जात्रा बालकुमारी परिसरय् हे यंकाः क्वचायेकी । थुगु जात्राया शुरुइ विष्णुवीर परिसरं पूर्वय् च्वंगु पाखाचाय् द्यः क्वतयंकीगु झ्वलय् धिमे बाजंया थासय् सी बाजं (मनू सीबलय् थाइगु बाजं) थायेमाःगु परम्परा दु ।

अनं छुं ई लिपा लायकू त“ जुयाः न्याम्ह देवगणपिं सम्मिलित याकाः जात्रा न्ह्याकाः बालकुमारी क्षेत्रय् थ्यंकाः थःथःगु आसनय् दिकी ।अथे हे, थुगु जात्रा क्वचाःगु चान्हय् अर्थात सुथन्हापां करिब ३ बजे बालकुमारी, दक्षिणबाराही, अजिमा व हरिसिद्धि जात्रा न्ह्याइ । बिस्काः जात्रा अन्तर्गतया थ्व जात्रायात चान्हसिया जात्रा धायेगु याः । थिमिया लायकू परिसर दुने थीथी विधि पूवंकाः पूजा यानाः खटय् प्रतिस्थापन याकूपिं द्यःपिंत तप्यंक लायकुलिं दक्षिण दिशापाखे चिलाखनापं जात्रा याइ । चान्हसिया जात्रा चैत मसान्त व वैशाख १ गतेया चान्हय् जुइ ।

चान्हसिया जात्रा क्वचायेवं थिमि क्षेत्रं दक्षिणपूर्वी भेगया गां, चखुंती (चरखण्डी) नं निम्ह द्यःपिंत खटय् तयाः जात्रा याइ । थ्व क्षेत्रय् थ्यंमथ्यं छगू शताब्दी न्ह्यः निसें जक जात्रा शुरु जूगु खः । चखुंती जुइगु जात्राया झ्वलय् चखुं तीर्थय् म्वः ल्हुइत जःखःया गामं यक्वः हे भक्तजनत वयेगु याः । चखुंतीर्थय् म्वःल्हुइबलय् छ्यंगू व कुष्ठल्वचं मथीगु धार्मिक विश्वास दु । वैशाख १ गते विक्रम संवत् न्हूद“नाप बहनी सिद्धिकाली (ईनाक्व द्यः) व विष्णुवीर (वैष्णवीदेवी) द्यःया नेतृत्वय् छगू हे इलय् निथाय् बिस्कं बिस्कं जात्रा जुइ । सिद्धिकालीया नेतृत्वय् न्ह्याइगु जात्रा हात्तिमहा“काल त्वाः निसें उत्तर–पश्चिम क्षेत्रय् जुइसा विष्णुवीरया नेतृत्वय् जुइगु जात्रा उगु हे त्वाः निसें दक्षिणपूर्वी क्षेत्रय् न्ह्याइ । थुगु न्हि नगदेशय् नं गणेद्यःया जात्रा जुइ ।

वैशाख २ गते थिमिइ प्रमुख जात्रा जुइ । थ्व जात्रायात सुथसिया जात्रा वा भुयुसिन्हःजात्रा नं धायेगु याः । थुगु न्हिया जात्रा सुथय् थ्यंमथ्यं ८ः०० बजे निसें न्ह्याइ । थिमिया बालकुमारी क्षेत्रय् केन्द्रीत जुइगु थ्व जात्रा न्हापांगु इलय् ३२ खः सम्मिलित याकाः हनीगु खः । भुयुसिन्हः जात्राय् छुं दँ न्ह्यः तक नगदेशय् च्वंम्ह गणेद्यः दुथ्याकाः जात्रा याइगु चलन दुगु खः । तर लिपांगु इलय् नगदेशय् च्वंम्ह गणेद्यः उगु हे क्षेत्रय् परिक्रमा याकाच्वंगु खनेदु । लुकुन्थली क्षेत्रय् नं छुं दँ थुखे निसें द्यःखःयात नगर परिक्रमा याकाः जात्रा यानाच्वंगु दु । थिमि भुयुसिन्हः जात्रा क्वचाःगु न्हिकुन्हु बोडे क्षेत्रय् म्ये प्वाः खंकेगु जात्रा जुइ ।

बोडे धायेबलय् मध्यपुर थिमि नगरया वडा नं १ व २ खः । म्येप्वाः खंके चाहे जूम्हेसिनं प्यन्हु न्ह्यः निसें थः शुद्ध जुयाः नियमय् च्वनेमाः । स्वन्हु न्ह्यः निसें छुं हे मनसे नीति नियमय् च्वनाः म्येप्वाः खंकेफुसा मनया ईच्छा पूवनीगु विश्वास दु । दां प्यदां (पुलांगु ध्यबा, म्वह) क्रमशः छसिकथं म्येप्वाः खनीबलय् कुबीगु भे (आकास बत्ती) थाइपिं खड्गी समाजया मनू, कःमि नायः व नायः पःमाःयात बिउगु प्यन्हु लिपा कःमि नायलं ताःहाकःगु मुलुं बोडे क्षेत्रया सार्वजनिक थासय् म्येप्वाः खंकी । बोडे नगरय् दुःख बिउम्ह भूतयात भीमदत्त कर्माचार्य नांयाम्ह तान्त्रिकं ज्वनाः सजाय बिउगु प्रतीक कथं बोडेय् म्येप्वाः खंकेगु जात्रा यानाच्वंगु विश्वास याइ ।

शुरुया इलय् भूतयात सजाय बिउगु खःसां तर लिपा वयाः म्येप्वाः खंकूम्ह मनू साहसीक अले लोकंह्वाइगु जूगुलिं नं थ्व परम्परां निरन्तरता कयाच्वंगु खनेदु ।जात्रा पर्व निसें कला, अमूर्त सम्पदा रुपी मौलिकता झीगु पहिचान खः । तर लिपांगु इलय् थीथी तजिलजि म्वाकातयेत झी पुर्खां स्वनाथकूगु जग्गा, छेँ लगायतया आयस्ता, गुथि बन्द जुयाच्वंगु दु । व्यक्तिं आत्मियता क्यनाः संस्कृति संम्बद्र्धनया निंतिं बिउगु योगदान स्वरुपया जग्गाजमिन, छेँयात गुथि संस्थान व पुरातत्व विभागं अधिग्रहण याःगु दु ।

थीथी संस्कृति व सम्पदाजन्य नामय् स्वनाथकूगु धनयात अधिग्रहण यानाः व हे क्षेत्रय् बजेट विनियोजन यायेगु ज्याय् आनाकानी जुयाच्वंगु यक्व हे दसि दु । जात्रा पर्व निसें थीथी सांस्कृतिक गतिविधि संचालन यायेत आर्थिक पक्ष सबल जुइमाः तर वहे सबलीकरण अभाव जुयाः बुलुहुं बुलुहुं थज्याःगु पहिचानरुपी संस्कृति न्हनावनीगु खतरा ब्वलनाच्वंगु दु । इलय् हे वाःचायेकेगु कुतः मयाःसा झी अले झीगु पहिचान नष्ट जुइफु ।

 

 

Rate this item
(0 votes)
Login to post comments
Go to top

Copyright © 2016  nepalbhasa.com. All rights reserved.