छम्ह विदेशीया मिखाय् बुद्ध धर्म व नेपालभाषाया स्वापू

नेपालभाषाया थीथी पक्षयात कयाः अध्ययन याःपिं विदेशीतय् नां कायेगु खःसा ताःहाकःगु हे धलः तयार जुइ । भारतय् ब्रिटिशतय्सं शासन यानाच्वंगु इलय् नेपाःया लागिं प्रतिनिधि जुयाः वःम्ह भाजु हडसनं नेवाः व नेपाःया बारे यक्वं अध्ययन यानाः विश्वया न्ह्यःने नेवाःया म्हसीका बियादीगु खः ।

वयां लिपा वःपिं विदेशी विद्वानतय्सं नेवाःया बारे अध्ययन यायेगु व वहे भाषाया बारे शोधग्रन्थ च्वयाः एमए, पीएचडी उपाधी कायेगु तकं ज्या याःगु दु । अथे हे नेपालभाषाया बारे अध्ययन यानाः थःगु पीएचडी सिधयेकादीम्ह दकलय् लिपांम्ह विदेशी विद्वान जुयादीगु फ्रान्सया भाजु फेडरिक मोरोंभल । स्वनिगःया नेवाःतय्गु दथुइ कायम जुयाच्वंगु बुद्ध धर्म व नेपालभाषाया स्वापूयात कयाः वय्कलं अध्ययन यानादीगु खः ।

वहे अध्ययनया लिधंसाय् वय्कलं च्वयादीगु शोधग्रन्थ ‘भाइटालिटी अफ ल्यांग्वेज एण्ड रिलिजन एमोङ द बुद्धिष्ट नेवार्स इन द काठमाडौं भ्याली’ या लागिं वय्कःयात फ्रान्सया ल्यांग्वेज साइन्स नोर्माण्डी युनिभर्सिटीपाखें विद्यावारिधी उपाधी बिउगु खः । थुकिया लागिं वय्कलं करिब न्यादँ बिकाः अध्ययन यानादीगु जुयाच्वन ।

नेपालभाषा व बुद्ध धर्मया स्वापू यक्व हे पुलां । २० औं शताब्दीया दथुंनिसें नेपालभाषा व बुद्ध धर्मया स्वापू सीदयेक हे न्ह्याः वयाच्वंगु खनेदु । स्वनिगःया नेवाःतय्त बुद्ध व नेपालभाषां गय् यानाः स्वाना तल धइगु वय्कःया अध्ययनया विषय खः । नेपाःया इतिहास स्वयेगु खःसा गथे नेपालभाषायात राज्यं दमन याःगु खः अथे हे बुद्ध धर्मयात नं दमन याःगु दु ।

भाजु फेडरिकया बिचाः कथं तत्कालिन शासकतय्सं जब स्कूलय् खस नेपाली भाय्यात ब्वनेगु माध्यम दयेकल उकिं नेवाः भाय्या अधोगति सुरु जुल

खास यानाः नेपालय् दुहां वःगु थेरवादी बुद्ध धर्मया प्रभावयात मदयेका छ्वयेगु लागिं तत्कालिन राणा सरकारं छुं भिक्षुपिंत देशं पितिना समेत छ्वःगु खः । पितिउँपिं सकलें भिक्षुपिं धार्मिक रुपं बौद्ध खःसां जातिगत रुपं धाःसा नेवाः खः । थुकियात छगू महत्वपूर्ण संयोग कथं वय्कलं कयादीगु दु । नेपालय् थेरवाद, महायान व वज्रयान यानाः स्वंगू धारया बुद्ध धर्म प्रचलनय् दु ।

उकी मध्ये महायान बुद्ध धर्म देय्या उत्तरी हिमाली लागाय् प्रचलित खःसा वज्रयान स्वनिगःया नेवाःतय् दथुइ प्रचलित खः । वज्रयान बुद्ध धर्मया अभ्यास याइपिं व उकियात म्वाकातःपिं नेवाःत हे खः । लिपा थेरवादी बुद्ध धर्म दुहां वल । थ्व हःपिं नं नेवाःत हे खः । थेरवादी बुद्ध धर्म नेपालय् दुहां वःबलय् उकिया प्रचार प्रसार सकतां नेवाः भासं जूगु खः ।

थेरवादी बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार यायेगु लागिं प्रवचन बीगु, सफू च्वयेगु, ज्ञानमाला भजन हालेगु सकतां ज्याया माध्यम भाय् नेपालभाषा खः । वज्रयानी बुद्ध धर्म माने याइपिं नेवाःतय् दथुइ हे थेरवाद नं प्रचार जूगु खःसा न्हापा वज्रयान माने याइपिं हे लिपा थेरवादय् नं वंगु खः ।
फेडरिकं धयादी, ‘स्वनिगःया नेवाःतय्सं बुद्ध धर्मया सम्प्रदाय हिउसां बौद्ध जुइगु धाःसा मत्वःतू ।

 

वज्रयानय् नं आपालं सफूत संस्कृत खःसां उकिया प्रचार यायेगु माध्यम धाःसा नेपालभाषा खः ।’फेडरिकया अध्ययनया क्षेत्र बुद्ध धर्म व नेपालभाषा खः । उकिं थःगु अध्ययनया लिच्वः बारे सुयातं कने माल धाःसा वय्कलं समग्रय् मयासे कुचा कुचा यानाः कनेगु यानादी । बुद्ध धर्म बारे सीके यःपिंत बुद्ध धर्मया खँ कनादी । भाषाया खँ न्यने यःपिंत भाषाया खँ कनादी ।

फ्रान्सय् कने माल धाःसा नेवाः समाजया अवस्था बारे कने माःगु जुया बी ।वय्कलं थःगु अध्यनया छगू थासय् च्वयादीगु दु कि युनेस्कों नेपालभाषायात नं ‘लोप जुइ फुगु भाषा’ या धलखय् तयातःगु दु । नेवाः भाय्या बारे अध्ययन यानादीम्ह बेलायती विद्वान डा. डेविड गेल्नरं नं नेवाःतय् दथुइ भाषा व धर्म (बुद्ध धर्म) या अभ्यास यायेगु ज्या बुलुहुँ म्हो जुजुं वनाच्वंगु खँ कुलादीगु दु ।

थ्व नितां खँपाखें छु लिच्वः पिहां वइ धायेबलय् स्वनिगःया नेवाःतय्गु भाषा जक मखु बुद्ध धर्म नं खतराया धलखय् दु । न्हापा न्हापा स्वनिगःया थीथी थासय् दयेकातःगु बहाःबहिली बुद्ध धर्म बारे स्यनेकने यायेगु चलन दुगु खः । स्वनिगःया थ्व बहाःबही बुद्ध धर्म बारे अध्ययन अध्यापन यायेगु केन्द्र धाःसां जिउ । आः थौंकन्हय् स्वनिगलय् बहाःबही जक दनि ।

बुद्ध धर्म बारे स्यनेकने यायेगु ज्या धाःसा मजुइधुंकल । थ्व बहाःबहिली बुद्ध धर्म बारे स्यनेकने याइगु माध्यम भाय् ला अवश्य नं नेपालभाषा हे जुइ । छाय्धाःसां अन अध्ययन याः वइपिं सकलें नेवाःत हे जुल । बहाःबहीया थ्व स्यनेकने यायेगु चलन मदया वंबलय् नेपालभाषा प्रयोग यायेगु छगू स्यल्लाःगु थाय् नं मदया वन । नेवाः भाय् व बुद्ध धर्मयात थथे हानी यायेगु ज्या तत्कालिन राज्यं याःगु खः ।

भाजु फेडरिकया बिचाः कथं तत्कालिन शासकतय्सं जब स्कूलय् खस नेपाली भाय्यात ब्वनेगु माध्यम दयेकल उकिं नेवाः भाय्या अधोगति सुरु जुल । छगू कथं नेवाः भाय्या प्रयोगय् उकिं अवरोध पिकया बिल । थ्व स्वयां न्ह्यः राणाकालय् नेपालभाषा च्वये ब्वनेगुली तकं प्रतिबन्ध तयातःगु खः । थेरवादी बुद्ध धर्म सुरु जूगु इलय् नं गुपिं भिक्षुपिंत देशं पित्युंगु खः उपिं नं नेवाःत हे खः ।

थुकथं राज्यपाखें याःगु दमनया शिकार नेवाःतय्गु भाय् व धर्म हे जूगु दु । वय्कःया अध्ययन कथं नेपालभाषा ल्हाइपिं नेवाःत हिन्दू व बौद्ध निगुलिं धर्म याइपिं दु । तर नं नेवाः भाय्या प्रचारप्रसार याःपिं धाःसा अप्वः यानाः बौद्धत हे खः । तर थौंकन्हय् यक्व हिउपाः वयेधुंकल । नेवाः भाय् जक मखु बुद्ध धर्मय् नं आपालं हिउपाःत खने दयाच्वंगु दु ।

वय्कःयात ताः कि मेगु ५० दँया दुने नेपालभाषाय् तसकं हे गाक्क परिवर्तन वयेधुंकी । सकारात्मक मखु, नकारात्मक परिवर्तन । अज्याःगु नकारात्मक परिवर्तनपाखें बचे यायेगु खःसा आवंनिसें हे ग्वसाः याना वने माःगु खनेदु । अले ग्वसाः यायेबलय् बुद्ध धर्मयात नं त्वःते मजिउ ।
थौंकन्हय् नेपालभाषा ल्हाइपिं बाज्या पुस्ता यक्व दनिसां छय् पुस्ताय् धाःसा कम जुइधुंकल ।

नेवाः भासं खँ ल्हाइपिं बौ व काय यक्व दनिसां नेपालभाषां खँल्हाबल्हा याइपिं बाज्या व छय् धाःसा आः यक्व खने मदयेधुंकूगु खँ नं वय्कलं कनादी । बाज्या व छय् दथुइ जुइगु खँल्हाबल्हाया माध्यम भाय् आः नेपालभाषायात दयेकीपिं कम जुजुं वनाच्वंगु दु । थ्व धइगु भाय् ल्हाइपिं मनूतय् ल्याः म्हो जुजुं वनाच्वंगुया लिच्वः खः । बाज्या पुस्तां छय् पुस्ता तक थ्यंबलय् भाय् ल्हाइपिं कम जुइधुंकल ।

थथे जुल धाःसा भाषा लोपोन्मुख धलखय् लाः वन धकाः थुइकेमाःगु जुइ । स्थिति थथे दु । धायेबलय् आः नेवाः भाय् संरक्षणया लागिं छु याये माली ले ? थुकिया लागिं वय्कलं आपालं मनूतय् दथुइ न्ह्यसःपौ हे बियाः सर्वेक्षण यानादीगु खः । उकी मध्ये ९० प्रतिशत मनूतय्सं बिउगु लिसः खः – बल्लाःगु मिडिया । नेपालभाषायात संरक्षण याना तयेगु खःसा नेवाः मिडिया बल्लायेमाः ।

मिडिया मतलब रेडियो, टेलिभिजन, मुद्रण, अनलाइन फुक्क हे सञ्चारया माध्यमय् नेवाः भाय्या सशक्त उपस्थिति दयेकेगु । लिसें नेवाः भाय्या सफू, कमिक्स, फिल्म, नाटक आदि नं प्रशस्त मात्राय् निर्माण याना यंकेगु । थथे याये फत धाःसा नेपालभाषाया अवस्था बल्लाना वनी धइगु लिच्वः वय्कःया अनुसन्धानं पिकाःगु दु ।

अले न्ह्यइपुसेच्वंगु खँ छु धायेबलय् नेपालभाषा बल्लाकेगु खःसा प्रशस्त मात्राय् मिडिया दयेमाः धाइपिं अज्याःपिं अधिकांश मनूत थःपिंसं हे धाःसा भाषा संरक्षण यायेगु लागिं छुंं हे ज्या यानाच्वंगु मदु । थःपिंसं छुं ज्या मयाःसां मेपिंसं धाःसा भाषाया लागिं यक्व ज्या यायेमाः धकाः आग्रह याइपिं नेवाःत यक्व दुगु नं वय्कःया रिसर्चं सीदुगु दु ।

थम्हं अध्ययन यानागु भाय् जूगु कारणं नेवाः भाय् वय्कःयात नं यः । उकिं थुकिया संरक्षणय् आः छुं कडा पलाः ल्ह्वनेमाः धइगु खँय् वय्कः नं सहमत दु ।

 

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS