सिनाज्या व सिथिनखः

# पन्नारत्न महर्जन

नेवाःतय्सं बखत अनुसार इलय्ब्यलय् न्यायेका वयाच्वंगु थीथी नखःचखः मध्ये सिथिनखः छगू नं खः । थुगु नखः नेपाल संबत्या तिथि कथं तछलाथ्व खस्थि कुन्हु न्यायेकेगु याइ । सिन्हाज्या÷सिनाज्या न्ह्यःन्ह्यः हनीगु थुगु नखःयात दछिया दकलय् लिपांगु नखः कथं कायेगु याः । गुलि गुलिसिनं थ्व नखःयात म्ह्याय्मचा नखः नं धायेगु याः ।

सिथिनखःयात वः नयेगु नखः नं धायेगु याः । थुकुन्हु माय्, मू, मसू, कःसू, आलु आदि थीथी कथंया वः व चतांमरि नं छुनाः नयेगु चलन दु । क्वाःक्वाः दायेकालानाप चाकुसे च्वंगु थ्वँयालिसे थीथी कथंया वः नयेगु हे थुगु नखःया विशेषता खः । दिगुपुजा मन्याःपिं वा न्यायेके मखंपिनि थुकुन्हु दिगुपुजा न्यायेकीगु नं चलन दु ।

थ्व नखःकुन्हु छेँ छखां यचुपिचु यानाः बँ थिलेगु याइ । म्वःल्हुयाः नीसी यानाः थःथःपिनि इष्टदेवपिं व कुमार पुजा यायेगु याइ । थुकुन्हु म्वःल्हुल धाःसा म्हय् सि दाइमखु धयागु खँ उबलय्या जनविश्वासय् न्यनाच्वंगु खः । अथे जुयाः थुकुन्हुया दिनय् मचाखाचां निसें भ्वछिसियां म्वःल्हुइगु नं चलन दु ।

क्वथाय् लानातयागु लासाफांगा छकः पतिं मथंसे तयातइपिनि नं थ्व नखःकुन्हु थःपिं देनेगु लासाफांगा थनाः यचुपिचु यानाः क्वथा नं यचुपिचु यायेमाःगु चलन दु । थथे मयात धायेव लासाया तःलय् नां कायेमत्यःम्ह (ताहा) च्वंच्वने यः धयागु नं उबलय्या जनविश्वास दु । अथे जुयाः थुकुन्हु लासाफांगा नापं थनाः निभालय् पानाः यचुपिचु याइ ।

झी पूर्खापिंसं गुलि नं संस्कृति व सांस्कृतिक रितिरिवाज हनेगु यानातःगु खः व दक्वं वैज्ञानिकताय् आधारित जुयाः जीवननाप स्वानाच्वंगु खनेदु । सिथिनखः नं थुकी मध्ये छगू खः ।

सिथिनखःकुन्हु तुं, बुंगाः आदि इयाः यचुपिचु यायेमाःगु नं उबलय्या चलन दु । थुकुन्हु त्वाः त्वाःपतिकं त्वाःया मनूत जानाः तुं बुंगाः आदि यचुपिचु यायेगु याइ । थुकुन्हु सफा यानागु तुं व बुंगालय् दछियंकं यचुगु लः वया च्वनीगुया लिसें लखं छुं कथंया विकार जुइमखु धयागु नं धारणा दु ।स्वनिगःया बुँज्यामि ज्यापुतय् थुखुन्हुया दिनय् थःपिनिगु बुँइ साः ह्वः वनेमाः धयागु मान्यता दु ।

थुकुन्हु साः ह्वलेगु धयागु लुँचुं ह्वलेगु बरोबर जू धयागु खँ उबलय्या मनूतसें धायेगु याः । अथे धयागु थुकुन्हु साः ह्वलेफत धायेव बुँइ फसल यक्व सइ धयागु मान्यता खः । थुकिया लागि छुं दिं न्ह्यः हे साःगाः इयाः गंका तयेगु याइ ।नेवाःतय्सं हनावयाच्वंगु नखःचखः वैज्ञानिकताया आधारय् हनावयाच्वंगु दु धयागु खँ नेवाःतय् संस्कृतियात अध्ययन अनुसन्धान यानावंपिं स्वदेशी विदेशी विद्वानतय्सं धायेगु याः ।

ई, थाय् व परिस्थितियागु विचाः यानाः जीवननाप क्वातुगु स्वापू स्वाकाः हनावयाच्वंगु खः धयागु नं धायेगु याः । थुकथं स्वयेबलय् झी पूर्खापिंसं गुलि नं संस्कृति व सांस्कृतिक रितिरिवाज हनेगु यानातःगु खः व दक्वं वैज्ञानिकताय् आधारित जुयाः जीवननाप स्वानाच्वंगु खनेदु । सिथिनखः नं थुकी मध्ये छगू खः । थुकी छकः दुवाला स्वये ।

मनूतय्त छेँबँु, तिसा वसः व धनसम्पति आदि दयां जक सुखि जुइ धकाः धाये फइ मखु । थज्याःगुया लिसें उसाँय् नं बांलाःसा जक सुखि जुइफइ । यदि उसाँय् बांमलात धाःसा न्ह्याक्व हे छेँबुँ, धनसम्पति व तिसावसः दःसां उपभोग याये मखनेयः । उसाँय् बांलाका तयेगु सवालय् थीथी पूर्वाधारया लिसें वातावरणया नं तःधंगु भूमिका दइ ।

दुषित वातावरणं उसाँय् स्यंकेगु याइसा स्वच्छ वातावरणं बांलाकेगु याइ । न्हिथं च्वनेमाःथाय् जःखः फोहर व दुर्गन्ध जुल धायेव वातावरण दुषित जुयाः झीगु उसाँय्यात नापं नकारात्मक असर याइ । सिथिनखःया बखत धयागु ता थिनावइगु बखत खः । ता थिइगुया लिसें थ्व बखतय् झ्वालां पालां वा नं वये यः । वा वयाः गनं गनं मुनाच्वंगु लः फोहर व दुर्गन्धित नं जुयाच्वने यः ।

थज्याःगु लःया लिसें वातावरण नं क्वानाः लुमुसे च्वनीगु अवस्थाय् थज्याःगु थासय् दुषित वातावरणय् ब्वलनीपिं मिखां हे न्ह्याये मदुपिं कीत (सुक्ष्म कीटाणु) दाइगु अप्वः सम्भावना दइ । उसाँय्यात प्रभाव लाकीगु मेगु पूर्वाधार खः त्वनेगु लः । दुषित लखं उसाँय् बांलाकी मखु । निर्मल व स्वच्छ लखं जक उसाँय् बांलाकी । उबलय् आःथें त्वनेगु लःया निंतिं कल हिति मदु ।

लःया श्रोत धयागु हे तुं, बुंगाः, ल्वहंहिति, खुसि आदि खः । थज्याःथाय्या लखं हे उबलय्या मनूतय्सं जीवन निर्वाह यानावयाच्वंगु खः । थज्याःगु लःया श्रोतया जःखः च्वय् धयाथें ज्याःगु वातावरण जुयाच्वनीगु अवस्थाय् त्वनेमाःगु लखय् दुषित थासय् ब्वलनाच्वंपिं सूक्ष्म जीवाणुतय्गु प्रभाव लात धाःसा झीगु उसाँय्यात बांमलाःगु प्रभाव लाकी ।

तसकं महत्वं जाःगु सिथिनखःयात थौं झीसं थुकिया वैज्ञानिक आधार व मेमेगु छुं हे पक्षयात ध्यान मबिसे मेगु हे कथं म्हसीकेगु यानावयाच्वना । थज्याःगुयात गहन अध्ययन व अनुसन्धान यानाः झीसं हनावयाच्वनागु नखःचखःयात समयसापेक्ष जुइक न्ह्याकायंकेमाःगु थौंया आवश्यकता खः ।

उकें आः ता थिना वइन दुखित कीत ब्वलनीगु बखत वइन । झी च्वनेमाःगु थाय् व त्वनेमाःगु लःया श्रोतया जःखः फोहर व दुर्गन्ध जुइकातये मजिल धकाः तुं बुंगाः आदि इयाः सफा यानाः जःखः नापं यचुपिचु याइगु खः । उबलय्या स्वनिगःया वासिन्दातय्गु मू लजगाः धयागु हे अप्वः यानाः बुँज्या खः । ज्यापुत बाहेक मेमेगु जातियापिंसं नं बुँज्या यायेगु याः ।

गांगामय् ला आतक नं यानावयाच्वंगु दनी । उबलय् आः थें लँय् लँय् न्ह्यःने लाःथे धू वांछ्वयेगु चलन मदु । थःपिंथासं वःगु फोहर थःपिंसं हे व्यवस्थित याइ । थुकिया लागि जःलाखःलापिं जानाः सार्वजनिक रुपं फोहर मुनेगु व्यवस्थाया लागि साःगाः आदि दयेकाः व्यवस्थित यानातइ । थथे दयेकातयागु साःगालय् बरखामासं फोहर ध्वगिनाः थीथी कथंया कीत दायाः थीथी कथंया ल्वय् नापं उत्पन्न जुयावये यः ।

अथे जुयाः ता थिनावये न्ह्यः हे साःगाः इयाः थकयातइ । सिथिनखःबलय् थथे यानातयागु फोहर दक्वं बुँइ यंकाः तयेयंकी । थुकिं यानाः बस्ति दुने फोहर जुइमखु ।ं बालियात माःगु साःनं दइ । बालिनालि बांलाकेगुली साःया मू भूमिका दइ । साः तयेगुली नं तरिका दइ । उबलय् आःथें उगुंथुगुं साः मदु । सकसियां त्यनातयागु (कम्पोष्ट) साः हे जक तइगु खः ।

त्यनाः क्व वयेकाः जीर्ण यानातःगु साः तयेबलय् गुलि बालि बांलाइगु खः कचिगु साः तयागु बालि उलि बांलाइ मखु । गंगु साः व प्याःगु सालय् नं गुण फरक जुयाच्वनी । प्याःगु सालं सिकं निभालय् गंक पानागु सालं छसौ अप्वः लगय् जुइ । सिथिनखः निभाः थिनाच्वनीगु बखतय् लाःवइ । थ्व बखतय् साः ह्वलातयेबलय् निभालं गनाः साःया शक्ति अप्वया वइ धयागु खँ अनुभवी बुँज्यामिपिंसं धायेगु याः ।

उकिं हे सिथिनखः बलय् बुँइ साः ह्वले माः यानातःगु खः । थुगु बखतय् साः ह्वयेकेया लागि सिथिनखःबलय् बुँइ सा ह्वल धायेव लुँचुं ह्वलेति ग्यं धयातःगु खः । मनसुन लःफय् (हावापानी) दुगु थाय्या मू बालि धयागु हे वा बालि खः । झीगु देय् नं थुगु हे लःफय् दुने लाः । थनया अप्वः मनूतय्सं जा नयेगु याइ । अथे जुयाः थन नं वायात हे मूबालि कथं कयातःगु दु ।

दछियंकं नयेमाःगु वायागु महत्व थुइकाः वा पीगु ज्यायात नं महत्व बियातःगु दु । उकिं हे वा पी न्याःकुुन्हु मनू सीसां वा पी सिधयेकाः जक सी उथय् याइ धयागु मान्यता दु । उकें हे वा पीगु ज्यायात सिनाज्या धाइगु धयागु लोक मान्यता दु । सिथिनखः सिनाज्या न्ह्यःन्ह्यः लाःवइगु नखः खः । सिनाज्यायात छगू कथं थाकुगु ज्या कथं कयातःगु दु ।

पुवाचां लानाः झ्वालां पालां वा वयाः बुँइ लः दयेवं थ्व ज्या यायेमाः । थ्व ज्या याकःबकलं चाइगु ज्या मखु । अथे जुयाः ब्वलाज्या, मंकाःज्या यानाः यायेगु याइ । थुकिं नं मचाल धाःसा ज्यामि तयाः जूसां यायेगु याइ । थथे यानाः याःसां सकसियां सिनाज्या क्वचायेकेत स्ववाः प्यवाःया ई काये यः । अथे जुइगुलिं सिनाज्यां छेँज्या व मेमेगु ज्या याये लिलानाच्वनी मखु ।

थज्याःगु अवस्थाय् लःया श्रोतय् ध्यान बीगुया लिसें यचुपिचु तकं याये मफयेयः । म्हया लिसें छेँय् दुने नं फोहर जुयाच्वनेफु । अथे जुयाः सिथिनखःबलय् म्वःल्हुयाः लासाफांगा तकं थनाः छेँ छखां यचुपिचु याइगु खः । अथे मयाइ धकाः हे म्हय् सि दाइ, नांकाये मत्यःम्ह लासाय् वयाच्वनी धयाः ख्यानातःगु खः । थज्याःगु खँ लुमंकेबीया लागि सिथिनखःकुन्हु च्वय् धयाथें यायेमाः यानातःगु खः ।

सिनाज्यां यक्व शारीरिक बल तुकाः ज्या यायेमाः । झ्वालां पालां वा वःसां तन्न निभाः त्वःसां खुल्ला थासय् ज्या यायेमाः । थथे जुइबलय् ला झन् हे अप्वः शारीरिक बल तुकेमाली । थज्याःगु अवस्थाय् कमजोर जुल धायेव तःन्हु तक ज्या यायेफइमखु । अथे जुयाः सिनाज्या न्ह्यः न्ह्यः बल्लाकेया लागि आरामं च्वनाः थीथी कथंया वःया लिसें मेमेगु परिकार नयेगु यानातःगु खः ।

थुकथं नखःचखः हनेगुली नं जीवननाप प्रत्यक्ष रुपं स्वानाच्वंगु वातावरयणयागु चिउताः तयाः न्ह्याकावयाच्वंगु म्हिगःया व्यवस्थाय् वातावरण यच्चुकेया लागि व स्वच्छ फय् वयेकेया लागि थाय् थासय् चकंगु थाय् व पुखूत दयेकातःगु खः । थौं वयाः अज्याःगु दक्वं म्हासय् यायेगु ज्या जुयाच्वंगु दु । राष्ट्रिय चिं कथं धस्वानाच्वंगु लानीपुखूनापं बेहालय् लानाच्वंगु दु ।

बाहै्रकाल लः न्ह्यानाच्वनीगु खुसित दयाः नं लःया लागि क्वलःखा (काकाकुल) जुइमालाच्वंगु दु । थःपिंथाय् हे दुगु लः सहि ढंगं जनउपयोगी ज्याय् सदुपयोग याये मफयाच्वंगुलिं करपिंसं ह्ययेकाः सितिकंया ल्याखं लः यंकाच्वंगुयात नं वाकुछिनाः सह याये मालाच्वंगु दु । थौं लःया समस्यां बिकराल रुप कयाच्वंगु दु । भूमिगत लःया श्रोत सुनावनाच्वंगु दु ।

कलकल शब्दं यच्चुगु लः न्ह्यानाः तीर्थया रुपय् म्हसीका दुगु खुसित दक्वं फि मदयाः क्वथ्यानावंगुलिं धःया रुपय् परिणत जुयावनाच्वंगु दु । आः वयाः खुसिया लखय् थी तकं घच्चाया पुइगु जुयाच्वंगु दु । फोहरयात रिसाइक्लिन यायेगुपाखे ध्यान मबिसे व हे खुसिइ थःपिसं हे फोहर नं क्वफानाच्वनेगु , बागमती सफाइ अभियान धकाः दां व ई नं फुकाच्वनेगु ,थ्व गुलितक बुध्दिमानी व गबलय् सिधइगु ज्या खः ?

जीवननाप क्वातुगु स्वापू दयेकाः न्ह्याकावयाच्वंगु नखःचखः मध्ये सिथिनखः थज्याःगु हे खँय् चिउताः तयाः न्ह्यकावयाच्वंगु नखः खः । थुकथं महत्वं जाःगु नखःयात थौं झीसं थुकिया वैज्ञानिक आधार व मेमेगु छुं हे पक्षयात ध्यान मबिसे मेगु हे कथं म्हसीकेगु यानावयाच्वना । थज्याःगुयात गहन अध्ययन व अनुसन्धान यानाः झीसं हनावयाच्वनागु नखःचखःयात समयसापेक्ष जुइक न्ह्याकायंकेमाःगु थौंया आवश्यकता खः ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS