‘जात मखु वंश खः’यात लिसः

 वंशीधर वज्राचार्य

नेपाल संवत् ११३८ अनलाथ्व ७ (२०७५ जेठ ७) सोमवाःया ‘नेपालभाषा टाइम्स’या दँ ३ ल्याः १० य् पिहां वःगु संघरत्न शाक्यया ‘शाक्यत नांया लिउने घाइपिं जात मखु, वंश खः’ च्वसु ब्वना । जिगु न्ह्यसः सफूचाया च्वमि डा. केशवमान शाक्ययात खः न कि मेपिं व्यक्ति वा मेगु छुं नं संस्थायात मखु, नापं सरोकार तयागु नं मदु । छु गज्याःगु ‘शाक्य’ संस्थात दु धकाः थुथाय् जिं मतलब तयाच्वनागु नं मदु ।

सामान्यतया सुं नं ब्वँमिं न्यंगु न्ह्यसःया लिसः सम्बन्धित च्वमिं बीगु मान्यता दुने लाइगु खँ खः ।दकलय् न्हापां थुथाय् छगू छुमां (उदाहरण) निं न्ह्यथने मास्तिवल । दसु छगू फुटबल कासायात काये । निगू टिम दथुइ कासा म्हितीबलय् स्वकुमित दइ । अज्याःगु थासय् थःत यःगु टिमया पं लिनाः स्वयाच्वनीपिं दइ । अन निखलःया कासाया कौशलता स्वयाः तटस्थ समीक्षा याइपिं नं दइ । स्वकुमिपिं कासामित हे नं दयाच्वनी ।

अन टगू टिम मययेल धायेवं धायेवं विवेक तइपिंसं कासा ख्यलय् वनाः हस्तक्षेप यायेगु मूख्र्याइँ ज्या याइमखु ।‘डा. केशवमानया सफू (?) जिं ब्वनागु मदुनि’ धकाः खँ न्ह्यथनाः जिगु प्रतिक्रियायात ‘आपत्तिजनक ताल’ धासें बडो ज्ञान, गुण व विद्वताया हसना संघरत्नजुं प्वंकाबिज्यात ।

जिं बरे छुयेगु छाय् ? आचाः लुयेगु छाय् ? वज्रायान छु ? आचाः लुयेगु पद्दति गथे जुइमाः ? छु जुइमाः ? सुनां छु यानाच्वन ? छु सही ? छु गलत ? आदि इत्यादि ब्याख्यानया लागि खँ कुलागु मदु । प्रतिनिधित्व यानाः पिलू बिज्याःम्ह शाक्यजुं जिगु खास न्ह्यसःयात मखंछू (नजरअन्दाज) यानाः मेमेगु खँय् तक्यंकेगु कुतः जूगु तायेका । जिं थःगु विषयय् स्पष्ट कथं न्ह्यथना तयागुयात नं ‘आपत्ति तायेकू थें ताल’ धकाः खँयात म्वयेथ्याःगु नं खन ।

‘शाक्य समाज’य् दुजः दयेकेगु सन्दर्भय् ‘वज्राचार्यतसें जिपिं नं शाक्यवंश हे खः धकाः वल धाःसा’ व ‘शास्त्र व सीप मदुसां जन्मं हे वज्राचार्य धायेका च्वनतिनि’ धकाः सफूचाय् न्ह्यथनातःगु खँय् ‘थौंकन्हय् सुनानं चूडाकर्म नं मयाः वा वज्राभिषेक नं मयात धायेवं शाक्य, वज्राचार्य तये दइमखु धायेगु सान्दर्भिक जुइला ?’ धकाः छम्ह सामान्य मनुखं न्यनीगु न्ह्यसः तयागु खः ।

भाषाया दृष्टिकोणं खँग्वः धइगु सुयागुं निजी, जाति विशेष व धर्मया जुइमखु । चूडाकर्म, प्रव्रज्या, अभिषेक, धर्म आदि खँग्वः बौद्ध, हिन्दू निखलकं नं छ्यलेगु याः । थुपिं संस्कृत खँग्वः हे जुल । नेवाः भासं धायेगु खःसा बरे छुयेगु, आचाः लुयेगु धायेगु हे बांलाः ।

तर संघरत्नजुं ‘वज्राचार्य गुरुजुपिंसं वज्रयानय् आचार्यत्व ग्रहण याये धुंकाः जक नांया लिउने वज्राचार्य घाके दइगु खः । तर थन अथे जुयाच्वंगु मदु । आचाः लुनाः (वज्राभिषेक) तप्यंक हे वज्राचार्य पदवी बीगु चलन जुयाच्वंगु दु ।’ डा. शाक्यं च्वये थें च्वयाबिज्याःगु दु । छु थ्व जिगु न्ह्यसःया लिसः खत ला ?संघरत्नजुं जिगु खँग्वःत पचे मजुयाः आपत्ति प्वंकूगु खँय् जिं क्वलाके फइला कुतः याना स्वये ।

# ‘नांया लिउने शाक्य घानाच्वंपिंत इनीगु सफूचा’ धइगु शाक्य समाजया दुजः नाप सम्बन्धित जूगुलिं अथे च्वयागु खँपुयात ‘बडो हेपाहा पारां’ धाल धकाः आपत्ति प्वंकाबिज्यात । नेपालभाषा खँग्वः धुकुतिइ छथी खँयात ध्वाथुइकेत छ्यलीगु तःतामछि खँग्वः दु । गथेकि – घाना÷घाका, स्वाना÷स्वाका, ह्वना÷ह्वंका , प्यपुना÷प्यपुंका आदि । थुगु खँग्वःत छ्यलाकथं अर्थ पानावनी धकाः धाये मालीमखु जुइ ।

अथे हे नेपालभाषाय् ‘चा’ धइगु खँग्वःया लिउने च्वनाः चीधं थुइकिगु तँजिखँग्वः खः ।संस्कृत भासं ‘पुस्तक’ धालकि तःधंगु जुइ व ‘पुस्तिका’ धाल कि चीधंगु धकाः थुइकी । अथे हे नेपालभाषाय् तःधंगु जूसा ‘सफू’ व चीधंगु जूसा ‘सफूचा’ जुइ । नेपालभाषाया खँग्वः छ्यलागु मययाः बडो हेपाहा धाःगुयात जिं छु धाये ? डा. शाक्यनापया संवादयात ध्यान बिल धाःसा जिगु खँपुया आसय् थुइ ।

# ‘चूडाकर्म’ । भाषाया दृष्टिकोणं स्वयेबलय् खँग्वः (शब्द) धइगु सुयागुं निजी, जाति विशेष व धर्मया जुइमखु । चूडाकर्म, प्रव्रज्या, अभिषेक, धर्म आदि खँग्वः बौद्ध, हिन्दू निखलकं नं छ्यलेगु याः । थुपिं संस्कृत खँग्वः हे जुल । नेवाः भासं धायेगु खःसा बरे छुयेगु, आचाः लुयेगु धायेगु हे बांलाः ।

संस्कृत खँग्वःयात हिन्दू व बौद्ध धर्मय् थःथःगु अर्थकथं छ्यलातःगु दु । थःथःगु परिभाषाकथं ध्वाथुइकेगु यानाच्वंगु खनेदु । ‘धर्म’ खँग्वःयात हिन्दू धायेगु कि बौद्ध ? हिन्दू धर्म व मेमेगु धर्मय् थें बौद्ध धर्मय् धर्मया अर्थ व हे मखु । बस् व थें हे ‘चूडाकर्म’ नं अथे हे खः धकाः थुइकूसा हिन्दूकरण याये यंकूगु धयाच्वने मालिगु मखु जुइ । हिन्दू धर्मय् ‘प्रव्रज्या व्रत’ नं छ्यः ।

# ‘जात मखु वंश खः’ धाःगु खँय् नेपाली वृहत शब्दकोशय् दुहां वने । खस् नेपालीं हे न्ह्यब्वये । जात — ना. २. वंश परम्परा, धर्म, गुण, आकृति, वासस्थान आदिका आधारमा विभाजित मनुष्यको जाति वा वर्ग ।                                                           वंश — ना. ४. परिवार, कुल, खलक, खानदान                                                                                                                      ५. सन्तति, सन्तान
थर — ना. १. मूल कूल–परम्पराबाट सन्तान दर सन्तान हुँदै आएको उपनाम, वंशानुगत उपपद ।

# पद व उपनामया खँय् । ‘पद’ अवश्य नं योग्यता कथं दइगु पदवी खः । वज्राचार्य खँग्वः पदवी खःसां सन्तान दर सन्तानं वा कुलं वयाच्वने धुंकूगुलिं बरे छुयेगु वा आचाः लुयेगु मयाःसां नांया लिउने वज्राचार्य घाकेत सुनानं पने फइमखु । शब्दकोशया ब्याख्यां स्पष्ट जूगु हे जुल । नांया लिउने वइगु उपनाम व उपपद खः । थुकियात नेवाःतय्सं कुनां (कुलंनिसें वःगु उपनाम) नं धाइ ।

पद व उपनामयात अझ स्पष्ट यायेगु कुतः याये । सुयागुं मूल नांया न्ह्यःने छुं खँग्वः तल धाःसा उगु खँग्वः पद जुइ । अथे हे उगु खँग्वः ‘पद’ हे खःसां मूल नांया लिउने च्वन धकाः धाःसा उपनाम जुइ । गथेकि — झी सकसिनं म्हसिउम्ह मदयेधुंकूम्ह न्हापांम्ह नेवाः पत्रकार जगतमान वैद्य (धर्मादित्य धर्माचार्य) शाक्य खः । अथे हे नेपालभाषाया नांजाःम्ह साहित्यकार जनकलाल वैद्य श्रेष्ठ खः । वय्कःपिंसं वैद्य पेशा याइगुलिं वैद्य तःगु मखु ।

कुल वा न्हापांनिसें तया वयाच्वंगुलिं तःगु खः । अथे हे नांया लिउने जोशी वल धायेवं ज्योतिष जुइमखु । ज्योतिष खँग्वः नांया न्ह्यःने च्वंगु जुइमाल । वज्राचार्यया खँय् नं थ्व हे खँ लागु जुइ । गनतक बौद्ध विहारया विधि, विधान, पद्धति आदिया खँ खः व विहार दुनेया आन्तरिक ख जुइ । जि थुकी तक्यनाच्वनागु मदु। ‘वज्राचार्य’ उपनामप्रति अपाय्च्वः पूर्वाग्रह तयेमाःगु छाय् ? कुनां जूगुलिं हे म्ह्याय्चं नं वज्राचार्य हे तइ ।आः लिपांगु खँ । स्वनिगःया थीथी विहारय् थीथी जातं संस्कारित जूगु छुमांकथं निगू विहार न्ह्यब्वये ।

१. बुबहाः, यल । थ्व विहारयात विद्याधर संस्कारित यशोधर महाविहार नं धाइ । थन विद्याधर ब्राम्हण संस्कारित जूगुलिं वया हे वंशज छम्ह विधुवा ब्राम्हण मिसां निम्ह काय मध्ये छम्ह यशोधरयात बरे छुनाः (संस्कारित यानाः) थ्व हे बहालय् दुथ्याकल । मेम्ह काययात बुबहालं सतिक दक्षिण दिशापाखे लाःगु अगिंमथः (अग्निमथ)य् हिन्दू संस्कारकथं दुथ्याकल ।

बुबहालय् संस्कारित जूम्ह शाक्य वज्राचार्य जुयावन । थुगु विहार शाक्य, वज्राचार्य निगुलिं दुगु विहार खः । उखे अगिंमथय् च्वंम्ह शर्मा (राजोपाध्याय) जुल । आतक नं अगिंमथया ………. धर शर्मा व बुबहापाखें प्रतिनिधि च्वनाः दँय् छकः नापं पुजा याना वयाच्वंगु दु । (यशोधर महाविहार संघ छगू परिचयपाखें सीकेफु ।)

२. यम्पि महाविहार (ईबही) यल । थ्व विहारयात सुनयश्री मिश्र संस्कारित महाविहार नं धाइ । छम्ह तसकं तःमिम्ह झा ब्राम्हण सुनयश्री मिश्र यलय् वयाः यम्पि महाविहार दयेकल । लिपा सुनयश्री मिश्रया परिवार व निम्ह शिष्यपिं नं थन हे वयाः च्वन धाइ । थ्व हे विहारय् सुनयश्री मिश्र बरे छुनाः संस्कारित जूगुलिं विहारया नां सुनयश्री मिश्र संस्कारित महाविहार जुल ।

थ्व शाक्य जकया सर्वसंघ दुगु विहार खः । थनयापिंसं थःत सुनयश्री मिश्रया वंशज धाइ । मदयेधुंकूम्ह बौद्ध विद्वान प्रा. आशाराम शाक्यजुं थथे हे धयाबिज्याःगु लुमंनि । थुगु विहारय् गुरुजु नं शाक्य हे खः । थन हे लिक्क लाःगु क्वन्ति व इखाछेँय् नं मिश्रत संस्कारित जूगु विहारत दु । (थ्व स्वयां नं यक्व खँ सीकेफु–बुद्धिष्ट मोनाष्ट्रिज अफ नेपालपाखें)
मेगु खँ लिसा मकाये ।

 

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS