नेपालय् थेरवाद बुद्ध धर्मया पुनर्जागरण व उत्थान

महामानव गौतम बुद्धया जन्मस्थल लुम्बिनी नेपाः देय् खः । उकिं नेपाः बुद्धभूमि देय् खः । इतिहासया पौ पुइका वन धाःसा देय्या नां नेपाल स्वयां नं बौद्ध धर्मया इतिहास तसकं ताःहाकःगु खँ सीके फइ । धार्मिक कथं नं जैन धर्म (इ.पू.५८९) धुंकाः दकलय् ताःहाकःगु प्रमाणित इतिहास दुगु धर्म हे बुद्ध धर्म (इ.पू.६२४) खः । बौद्ध धर्म नाप स्वाःगु स्वयम्भू, बौद्ध चैत्य थौं येँया प्राचीन विश्व सम्पदा, यलया थीथी विहार, स्मारक नं बौद्ध धर्मया इतिहास ताःहाकःगु खँ कुलाच्वंगु दु ।

नेपालय् प्रामाणिक कथं ई. पू. २४८ निसें बुद्ध धर्मया प्रवेश जूसां कपिलवस्तु व उकिया जःखः बुद्धया जीवनकालय् हे बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार जुइधुंकूगु खनेदु । गौतम बुद्धं बुद्धत्व प्राप्त यायेधुंकाः नेपाःया कपिलवस्तुइ बुद्ध तःक्वः बिज्याःगु खनेदु । बुद्ध कपिलवस्तुइ बिज्याःगु छगू घटना न्ह्यथनेबहः जू । बुद्धया मचाबलय्या पासा कालुदायीं मगध (भारत) य् वनाः बिउवंगु निमन्त्रणा स्वीकार यानाः सम्भवतः इ.पू. ५१४—५२८ पाखे स्वांयाः पुन्हि कुन्हु थःगु मातृभूमि कपिलवस्तुइ बुद्ध लिहांबिज्याःगु खः ।

अन निग्रोधाराम आश्रमय् बुद्ध च्वनाबिज्याःगु खः । शुद्धोदनया नापं बुद्धया थःथिति फुक्कं बुद्ध नापलायेत निग्रोधारामय् वंगु खः । कपिलवस्तुइ बुद्धं निक्वःगु, न्याक्वःगु, झिंप्यक्वःगु, झिंन्याक्वःगु व नीक्वःगु वर्षायाम यानाबिज्याःगु खः । उगु इलय् बुद्धया किजा नन्दकुमार, कोसलया जुजु प्रसेनजित, च्यामि, सुतित कुम्हाः, धनिया, ब्यापारी अनाथपिण्डक, पासा कालुदायिपिं भिक्षु जूगु खः । थ्वया नापं शाक्यतय्गु इनापय् कपिलवस्तुइ दयेकूगु संस्थागार (संसद भवन) या उद्घाटन याःगु बुद्धया जीवनकालीन घटनाय् खनेदु ।

थुकिं बुद्धया जीवनकालय् हे नेपालय् बुद्ध धर्मया अभ्युदय जूगुया नापं बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार जुइधुंकूगु खँ उला बिउ । बुद्धया जीनवकालय् हे कौशलया जुजु विडुभं कपिलवस्तुइ कोलिय राज्य ध्वस्त यासेंलि अनया शाक्यत व कोलिय (शाक्यवंश)त शरणार्थी कथं थन वःगु, उमिसं भारतीय बन्जाःतय्त आग्रह याः कथं शाक्य कुलयाम्ह आनन्द भिक्षुं बन्जाःतनापं थन नाप लाः वल । थुकिं बुद्धया जीवनकालय् हे नेपालय् बौद्धत दयेधुंकूगु व बौद्ध धर्म उदय जुइधुंकूगु स्पष्ट याः ।

किरातकालीन ऐतिहासिक सामग्री थौं तक छुं मलूसां किरातकालय् बुद्ध धर्मया प्रचार जूगु खँ वंशावलीइ च्वयातःगु दु । किराती जुजु स्थुन्कोया शासनकालय् जुजु अशोकं भिक्षु मज्झिमयात नेपालय् बुद्ध धर्म प्रचारया निंतिं धार्मिक शिष्टमण्डल
छ्वयाहःगु वंशावलीइ न्ह्यथनातःगु दु । किरातकाल धुंकाः लिच्छविकालय् नं बुद्ध धर्मया गति न्ह्यानाच्वंगु खनेदु । लिच्छवि जुजु वृषदेवं (मानदेव प्रथमया बाज्या–ई. सं. ४००) स्वयम्भू ज्योति त्वपुयाः चैत्य निर्माण याःगु, मानदेवं यलय् ‘श्रीमानविहार’, शिवदेवं (ई. सं. ५९०—६०४) शिवदेव विहार निर्माण याःगु इतिहासय् उल्लेख दु ।

लिच्छविकालय् न्ह्यथनेबहःगु नांदंगु विहारय् गुंविहार, खर्जुरिका विहार, मध्यम विहार, कल्याणगुप्त विहार, गन्धकुटि विहार, अजिका विहार खः । करिव द्वःछि दँया लिच्छवि शासनकालय् ६९ म्ह लिच्छवि जुजुपिं मध्ये वृषदेव, मानदेव, शिवदेव न्हापांम्ह, अंशुवर्मा, नरेन्द्रदेव व शिवदेवपिं बौद्ध धर्म अनुयायीपिं खः । लिच्छविकालय् बौद्ध धर्मया विकासया गति गुबलें मदी । मल्लकालय् बुद्ध धर्मया विकासय् जयस्थिति मल्ल (ई.सं. १३८०—१३९५) पंगः जूगु खः ।

जयस्थिति मल्ल हिन्दू धर्मया कट्टर अनुयायी खः । वं भारतया न्याम्ह पण्डिततय्गु सल्लाह कथं नेपाःया जातीय ब्यवस्थाय् सुधारया नियम दयेकल । नियम कथं बौद्धमार्गीत भिक्षु जुइ मदु । अथेसां यक्ष मल्लं (ई.सं. १४२८—१४८२) यलया मीननाथ देगः, भद्रवोधिसत्व, पद्मपाणि लोकेश्वरया देगः व बौद्ध विहार निर्माण याःगु, सूर्य मल्लं (ई.सं. १५२०–१५३०) थँहितिइ बौद्ध चैत्य निर्माण याःगु, प्रताप मल्लं स्वयम्भूइ प्रतापपुर, अनन्तपुर व उग्रतारा द्यः पलिस्था याना वंगुलिं मल्लकालय् नं बुद्ध धर्मया गति थ्यंक मदी धयागु खँ उला बिउ ।

मल्लकाल लिपा शाहकाल सुरु जुइ । शाहकालय् राणा शासनकाल धयागु निरंकूश दमनया युग खः । राणा शासनकालय् राजनेता, नेपालाभाषाया लेखक व बौद्धतय्त दमन जूगु खः । थुबलय् बुद्ध धर्म नेपालय् लोपोन्मुख स्थितिइ थ्यन । दमन जूलिसे प्रतिरोध जुइ धयाथें थुबलय् हे बुद्ध धर्मया पुनरोत्थानया लागिं बुद्ध धर्म ख्यलय् बौद्ध ब्यक्तित्वपिंसं थीथी क्रियाकलाप न्ह्याकावं वन । थ्व ईयात हे बुद्ध धर्मया पुनर्जागरणकाल धायेगु याः ।

थ्व झ्वलय् दकलय् अग्रज बौद्ध लेखक गद्यगुरु निष्ठानन्द वज्राचार्य खः । वय्कलं न्हापां महायान बौद्ध सुत्रया प्रसिद्धगु ‘अष्टसहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ या नीछगू सिलयात संस्कृत नापं तयाः नेपालभाषां अनुवाद यानाः नेपाल संवत् १०२९ स पिकयादिल । अथेहे वय्कलं बौद्ध ग्रन्थ ‘ललितविस्तर’ (ने.सं. १०३४), बोधिचर्यावतार (ने.सं. १०४३), ‘आर्य भद्रचरि
(ने. सं. १०४५) पिथना दिल । थुकिं नेपालभाषाया माध्यमं बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार जुजुं वन ।

थ्वया नापं निष्ठानन्द बज्राचार्यं त्वाःत्वालय् बहालय् बौद्ध बाखं कनेगु यात । थुकिं बुद्ध धर्मप्रति मनूतय्त आकर्षित यानाः बुद्ध धर्मया पुनर्जागरण हया बिल । बुद्ध धर्मया पुनरोत्थानय् न्हापां लुमंके माःम्ह छम्ह बौद्ध व्यक्तित्व निष्ठानन्द वज्राचार्य खः ।
बुद्ध धर्मया पुनरोत्थानय् विशेष योगदान याःम्ह छम्ह बौद्ध व्यक्तित्व धर्मादित्य धर्माचार्य (जनकमान वैद्य शाक्य) खः । राणा शासनया दमनया तिन्हिनय् धर्मादित्य धर्माचार्य थः हे सम्पादक व प्रकाशक जुयाः ‘बुद्ध धर्म व नेपालभाषा’ १०४५ निसें १०५० तक पत्रिका पिथनादिल ।

पत्रिकाया द्यबलय् ‘नेपाल बुद्ध धर्म उद्धार संघ’ या धर्म प्रचारक पुस्तकमाला व बुद्ध धर्म, बुद्ध शास्त्र, बुद्ध धर्मया वंशावली, बुद्ध चित्र विद्या, नेपाःया बुद्ध धर्म, बौद्ध व्यापारादि, भूलभूत खँया संग्रह धकाः उल्लेख याना तःगुलिइ बुद्ध धर्म व उकिया बारे प्रचार प्रसार यायेगु तातुनाः पिदंगु पत्रिकाय् थ्वहे न्हापांगु पत्रिका खः । थ्व पत्रिकाय् धर्मादित्य धर्माचार्यया न्यापु अनुवाद नापं यानाः बुद्ध धर्म सम्बन्धी २८ पु लेख, रचना, टिप्पणी पिदंगु दु ।

वय्कलं बुद्ध धर्म पुनरोत्थानया निंतिं अंग्रेजी भासं ‘बुद्धिष्ट इण्डिया’ नेपाली भासं ‘हिमालय बौद्ध’, बंगाली व हिन्दी भासं ‘बौद्ध भारत’ पत्रिका छुं ल्याः पिथनादिल । थीथी पत्रिका पिथनाः बौद्ध धर्मया जागरण हयेत यक्वं तिबः जुल । थथे हे वय्कलं बुद्ध धर्मया उत्थानया निंतिं ने.सं. १०४४ स येँय् ‘बुद्ध धर्म उद्धार संघ’ व ‘बुद्धोपासक संघ’ नीस्वनादिल । वय्कलं वहे दँय् यलय् ‘बुद्धोपासिका संघ’ नीस्वनादिल ।

वय्कःया हे सक्रियताय् स्वांयाःपुन्हि कुन्हु बुद्धजयन्ती हनेगु प्रचलन जुल । वय्कलं प्रम चन्द्र शमशेरयात इनाप यानाः ने.सं. १०४५ निसें लुम्बिनी मायादेवीया मूर्तिइ बलि पूजा यायेगु दिका बिल । उकथं बुद्ध धर्मया पुनरोत्थानय् धर्मादित्य धर्माचार्यया भूमिका यक्वं तःधं । थ्वया ५÷६ दँ लिपा धर्मादित्यया दाजु डा. इन्द्रमान वैद्यं ने. सं. १०५१ स बौद्ध ग्रन्थ ‘धम्मपद’ पिथन ।
बुद्ध धर्मया पुनर्जागरणय् तःजिक योगदान बियावंम्ह छम्ह भिक्षु धम्मालोक महास्थविर (दशरथ) नं खः ।

वय्कलं थेरवाद बुद्ध धर्मया ‘त्रिरत्न बन्दना’, ‘पञ्चशील’, ‘प्रज्ञा दर्शन’ भाग १ व २, ‘थेरवादी शासनं झीत छु मबिल, छु मानि’, ‘बुद्ध गुण’ थेंज्याःगु तःगू सफू च्वयाः पिथनादिल । नापं वय्कलं बुद्ध धर्म देशना यानाः बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार यानादिल । वय्कलं हे सन् १९४३ स आनन्दकुटी विहार नीस्वन । कुशिनगरय् वनाः वय्कलं बुद्धमूर्ति कया झाल । थथे बुद्ध धर्मय् अतिकं सक्रिय जूगुलिं हे धम्मालोक राणा शासकतय् मिखाय् धू जुल । सन् १९४४ य् मेमेपिं भिक्षुपिं नापं धम्मालोकयात देशं पितिना छ्वल ।

भिक्षु प्रज्ञानन्द ने.सं. १०४८ स कुशिनगरय् ऊ. चन्द्रमणि महास्थविरया ल्हातं प्रवजित जुइधुंकाः परित्राण, बुद्धोपदेश थेंज्याःगु छगू दर्जनं मल्याक सफू अनुवाद यानाः बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार यानादिल । अथेहे भिक्षु अमृतानन्दं नं ने.सं. १०५६ स कुशिनगरय् ऊ. चन्द्रमणि महास्थविरपाखें प्रवज्जित जुइधुंकाः किण्डोल विहारय् च्वनादिल । अमृतानन्दं नं त्रिरत्न बन्दना, पाठ्यशुत्र, बुद्ध जीवनी, गृही विनय आदि सफूत च्वयाः बुद्ध धर्मया प्रचार यानाच्वंगु राणातय् निंतिं सह्य मजुल ।

उकिं जुद्ध शमशेरं महाप्रज्ञायात भोजपुरय् व अमृतानन्दयात येँय् ज्वनाः कुनाबिल । थुबलय् हे श्रीलंकाया देवमित्र धर्मपालं (ने.सं. ९८४—१०५३) नीस्वंगु महोवोधि सभा, सारनाथं पिदंगु ‘धर्मदूत’ पत्रिकाय् ने.सं. १०६१ निसें नेपालभाषाया रचना नं पिदन । थ्व पत्रिकाय् भिक्षुपिं महाप्रज्ञा, अमृतानन्द, सुवोधानन्द, अश्वघोष, प्रज्ञानन्द, महानाम, अनिरुद्ध, कुमार काश्यप व शाक्यानन्दपिनिगु बुद्ध धर्म सम्बन्धी अप्वः च्वसु पिदं ।

थ्व पत्रिकाया प्रकाशनं प्रम जुद्ध शमशेर मि जुल । गुकिं यानाः विक्रम संवत् २००० श्रावण १५ गते खुन्हु भिक्षुपिं प्रज्ञानन्द, धर्मालोक, सुबोधानन्द, प्रज्ञारश्मि व श्रामणेरपिं प्रज्ञारश, रत्नज्योति, अग्ग–धम्म, कुमारकाश्यपपिंत देसं पितिना छ्वल । वय्कःपिंत पितिना छ्वःबलय् देशद्रोही अपराध याःपिंत थें येँया भोताहिति पुलिस थानांनिसें छम्ह भन्तेयात निम्ह पुलिस लिउ लिउ तयाः पितिना छ्वःगु खः । नेपाःया इतिहासय् भिक्षुपिंत देसं पितिना छ्वःगु थ्व निक्वःगु घटना खः ।

नेपालं पितिना छ्वःपिं भन्तेपिं कुशिनगरय् मुन । वयां लिपा सारनाथया महावोधि सोसाइटीया वार्षिक सम्मेलनय् भिक्षुपिं मुनाः महास्थविर चन्द्रमणिया अध्यक्षताय् ने.सं. १०६५ स ‘धर्माेदय सभा’ नीस्वन । उगु सभां ‘धर्मोदय’ लय्पौ पिथनेगु क्वःछित ।भिक्षुपिं महानाम ‘कोविद’ व अनिरुद्धया मंकाः सम्पादनय् ने.सं. १०६७ कौला (२००४ आश्विन) निसें ‘धर्मोदय’ लय्पौ पिदन । थ्व लय्पौया प्रकाशनं थेरवाद बौद्ध धर्मया उत्थानय् गाक्कं तिबः बिल ।

थथे ऊ. चन्द्रमणि महास्थविर (सन् १८७६—१९७२) व श्रीलंकाया लु. धर्मानन्द महास्थविरपिनिगु सक्रियतां बुद्ध धर्मया पुनरोत्थान व संरक्षणया निंतिं मदयेक मगाःगु आधारस्तम्भ दयेका बिल । उकथं नेपाःया बुद्ध धर्म पुनरोत्थान यायेगुली चन्द्रमणि व धर्मानन्द महास्थविरपिंसं दुग्यंगु योगदान यानावंगु दु । नेपाःया थेरवादी बुद्ध धर्मया उत्थान यायेगुली सदां लुमंकेमाःम्ह छम्ह बौद्ध भिक्षु श्रीलंकाया नारद महास्थविर खः ।

जुद्ध शमशेरं पितिना छ्वःपिं भिक्षुपिंत दुकायेके बीत नारद महास्थविर नेपाः झाल । नारद महास्थविर नापं नेपालं पितिउँम्ह भिक्षु धम्मालोक नं नेपाः लिहां झाल । उबलय् हे नारद महास्थविरं श्रीलंकां बुद्धया अस्थिधातु नेपालय् हल । गुगु अस्थि धातु दँय्दसं स्वांयाः पुन्हिकुन्हु सार्वजनिक रुपं ब्वया क्यनेगु यानाच्वंगु दु । थ्वयां निदँ लिपा भिक्षु नारद महास्थविरं हे श्रीलंकां हे बोधिबृक्ष सिमा पिनादिल ।

नेपालय् च्वनादीबलय् नारद महाथेरं मोहन शमशेरयात नापलानाः स्वांयाः पुन्हि कुन्हु बौद्धतय्त बिदा बीत इनाप याःकथं बौद्ध कर्मचारीतय्त बिदा बीगु यात । भिक्षु नारद महाथेरं दकलय् लिपा सन् १९८९ स नेपाःया भ्रमण यात । थ्व वय्कःया खुक्वःगु नेपाः भ्रमण खः । थथे थीथी इलय् नेपाः भ्रमण यानाः धर्मदेशना बियाः थेरवाद बुद्ध धर्मया विकासय् नारद महाथेरं याःगु योगदान म्हो मजू । बुद्ध धर्मया पुनरोत्थानया निंतिं जूगु थुपिं थीथी क्रियाकलाप फुक्कं २००७ सालया राजनीतिक हिलासू वये न्ह्यः राणाशासनकालय् जूगु खः ।

थ्व बौद्ध क्रियाकलापं हे थौं थेरवादी बुद्ध धर्म थौंया स्थितिइ थ्यनेफुगु खः । देशय् राणा शासनया अन्तं बुद्ध धर्मया उत्थानया निंतिं दयाच्वंगु पःखाः नं दुनावन । लिपा जुजु त्रिभुवनं राजदरवारय् महापरित्राण यायेगु यात । स्वांयाः पुन्हि कुन्हु सार्वजनिक विदा बीगु नं जुजु त्रिभुवनपाखें जुल । स्वांयाः पुन्हि कुन्हु आनन्दकुटी विहारय् जुजु त्रिभुवन दकलय् न्हापां झायाः बौद्धतय्त उत्साहित याना बिल ।

देसय् २००७ साल लिपा आनन्दकुटी विहारय् अखिल नेपाल भिक्षु महासंघ नीस्वन धाःसा दकलय् न्हापां सारिपुत्र व मौदगल्याणपिनिगु अस्थिधातु नेपालय् हल । थथे च्यागू दशकया थेरवाद बुद्ध धर्मया आन्दोलन व पुनर्जागरणं स्वनिगः दुने व पिने नापं यानाः झण्डै सछिगू थेरवाद विहार दु धाःसा सलंसः भिक्षुपिं व अनागारिकापिं दु । थेरवादी परियति शिक्षा थौं नं न्ह्यानाच्वंगु दु ।

विक्रम संवत् २०५८ सालंनिसें ला त्रिभुवन विश्वविद्यालयं नं पोष्ट ग्राजुयट डिप्लोमा इन बुद्धिजम कक्षा न्ह्याकाच्वंगु दु । बुद्ध धर्म विषयय् गहन अध्ययन व अनुसन्धान न्ह्याकेत लुम्बिनी विश्वविद्यालय दु । बुद्धिजन मास्तर तहलय् जक मखु पीएचडी यायेधुंकूपिं बौद्ध विज्ञत नं थौं पिदने धुंकूगु दु । थ्वहे म्हिगः जूगु बुद्ध धर्मया पुनर्जागरण आन्दोलनया फल धायेमाः ।

अन्तय् महामानव गौतम बुद्धया शान्तिया तुयू जः नेपाः छगुलिं दन्न त्वया च्वनेमाः, बुद्धभूमि नेपालय् बौद्ध ध्वाँय् सदां ब्वया च्वनेमाः । बुद्धं क्यंगु लँपुइ झी सकलें न्ह्याः वनाः च्वने फयेमाः । धात्थें ब्यवहारय् झी सकलें बौद्ध जुयाः बौद्ध संस्कार व आचरण हलिमय् क्यने फयेमा । थुकिं हे मानव मात्रया शान्ति, प्रगति व उन्नति जुइगु निश्चित खः ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS